به نام خداوند بخشنده مهربان
وزارت علوم،‌تحقیق و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد نمایش
گرایش ادبیات نمایشی
عنوان پایان نامه نظری
آیرونی و بررسی نقش آن در شکل گیری ادبیات نمایشی ایران
عنوان پایان نامه عملی
“بن بست اعتماد”
استاد راهنما
دکتر هایده صیرفی
استاد مشاور
اکرم قاسمپور
دانشجو
پوپک رحیمی
نیمسال دوم سال تحصیلی 1393
تعهد نامه
اینجانب پوپک رحیمی اعلام می دارم که تمام فصل های این پایان نامه و اجزاء مربوط به آن برای اولین بار (توسط اینجانب ) انجام شده است . برداشت از نوشته ها ، اسناد ، مدارک و تصاویر پژوهشگران حقیقی یا حقوقی با ذکر مأخذ کامل و به شیوه تحقیقی و علمی صورت گرفته است .
بدیهی است در صورتیکه خلاف موارد فوق اثبات شود، مسوولیت آن مستقیما” به عهده اینجانب خواهد بود . حقوق مادی و معنوی این پایان نامه در مالکیت دانشگاه سوره است و انتشار یا بهره برداری کلی از آن با درخواست کتبی و موافقت مدیرتحصیلات تکمیلی دانشگاه سوره و با رعایت امانت داری و حفظ مالکیت اثر ميسر می باشد.
استفاده موردی ازبرخی اطلاعات پایان نامه با ذکر مشخصات آن بلامانع است.

امضاء………………..
تقدیم به عصمت خانم برومند ریاحی
مادر بزرگ عزیزم که مشوق من در تمام مراحل زندگیم بود
و در روزهای پایانی این تحقیق مرا تنها گذاشت
با تشکر از پدر و مادر عزیزم
….
و تشکر فراوان از همسر مهربانم مسعود میرطاهری
بابت راهنمایی،‌ همکاری و پشتیبانی بی دریغش
چکیده
آیرونی از تکنیکهای هوشمندانه ای است که نویسندگان و شاعران بزرگ برای عمق دادن به اثر ادبی خود و یا افزایش اثر گذاری آن مورد استفاده قرار می دهند. تکنیکی که در آن نویسنده آیرونیست از ایجاد تضاد وتناقض میان “آنچه می گوید” و “آنچه مقصود واقعی اوست” برای به فکر واداشتن مخاطب و گاهی خنداندن او استفاده می کند. آیرونی در ادبیات کلاسیک ایران جایگاه ویژه ای داشته و بسیاری از شاعران بزرگ فارس زبان نیز از آن بهره برده اند. نمایشهای ایرانی هم در ذات خود نمایشهایی آیرونیک هستند که آیرونی موجود در آنها در روایت و شخصیت پردازی های خاصشان نهفته است. سوال این است که با چنین پشتوانه ای، آیا آیرونی در ادبیات نمایشی متقدم ایران نیز وجود داشته است؟ پرسش دیگری که مطرح است این است که با توجه به اینکه اولین نمایشنامه نویسان ایرانی – میرزا فتحعلی آخوند زاده و میرزا آقا تبریزی – در شرایط خفقان سیاسی و فرهنگی دوران حکومت فتحعلی شاه قاجار به سر می بردند، اگر از این تکنیک در آثار خود استفاده نمی کردند، هیچگاه موفق به خلق نمایشنامه های خود می گشتند؟
در این تحقیق علاوه بر بررسی انواع آیرونی و کارکرد های آن در نمونه هایی از متون ادبی کلاسیک ایران و بررسی انواع آیرونی و کارکردهای آن در نمایشهای ایرانی، انواع آیرونی و کارکردهای آن در آثار دو نمایشنامه نویس متقدم ایران مورد بررسی قرار گرفته و در مقایسه با شرایط سیاسی و فرهنگی زمان نگارش نمایشنامه های متقدم، روشن می گردد که اگر نمایشنامه نویسان متقدم از این تکنیک استفاده نمی کردند، علاوه بر در خطر افتادن زندگیشان، ادبیات نمایشی ایران نیز، به عنوان خطری برای حکومت، در همان نطفه از بین می رفت.
واژگان کلیدی: آیرونی، ادبیات نمایشی، میرزا آقا تبریزی، میرزا فتحعلی آخوند زاده
مقدمه ………………………………………………………………………………………. 11
فصل اول: کلیات
1- 1 – طرح مساله و پرسشهای اصلی …………………………………………………… 13
1 – 2 – اهداف پژوهش …………………………………………………………………………… 17
1- 3– پرسشهای کلیدی پژوهش ………………………………………………………….. 18
1 – 4 – فرضیه های پژوهش ………………………………………………………………… 19
1 – 5 – روش تحقیق ………………………………………………………………………………. 20
1 – 6 – سوابق و پیشینه پژوهش ………………………………………………………….. 21
فصل دوم: آیرونی، تعاریف و پیشینه
الف) آیرونی(تعاریف و عناصر) …………………………………………………… 23
2- 1- مفهوم آیرونی ……………………………………………………………………………… 24
2-2- تاریخچه آیرونی ……………………………………………………………………………… 26
2- 3- عناصر ساختاری آیرونی ……………………………………………………………….. 31
2 – 4 – انواع آیرونی
2 – 4 – 1 – آیرونی کلامی …………………………………………………………. 37
2 – 4 – 2 – آیرونی سقراطی ……………………………………………………… 38
2 – 4 – 3 – آیرونی رادیکال ……………………………………………………….. 38
2 – 4 – 4 -آیرونی غیر شخصی …………………………………………………. 39
2 – 4 – 5 – آیرونی ساختاری …………………………………………………… 39
2 – 4 – 6 – آیرونی رمانتیک ………………………………………………………. 41
2 – 4 -7 – آیرونی موقعیت ………………………………………………………… 43
2 – 4 – 8 – آیرونی خودکاهی ……………………………………………………. 44
2 – 4 – 9 – آیرونی نقش ساده لوح ………………………………………….. 45
2 – 4 – 10 – آیرونی خودزنی …………………………………………………… 45
2 – 4 – 11 – آیرونی ناهمخوانی ساده ………………………………………. 45
2 – 4 – 12 – آیرونی عمومی نمایش ………………………………………… 46
2 –3– 13 – آیرونی نمایشی …………………………………………………… 46
2 – 4 – 14 – آیرونی تقدیر (سرنوشت) …………………………………….. 47
2 – 4 – 15 – آیرونی حادثه ……………………………………………………….. 48
2 – 4 – 16 – آیرونی کلی (عام، فلسفی) …………………………………… 48
2 – 4 – 17 – انواع آیرونی از نظر ناکس ……………………………………. 50
2 –5– آیرونی و تئاتر و تشخیص آیرونی ……………………………………………… 51
2 – 6 – نظریات پیرامون آیرونی
2 – 6 – 1 – متیو آرنولد،تی. اس. الیوت …………………………………….. 53
2 – 6 – 2 – ریچاردز …………………………………………………………………….. 54
2 – 6 – 3 – پیروان نقد نو ………………………………………………………….. 55
2 – 6 – 4 – کیرکه گور ………………………………………………………………. 59
2 – 6 -5 – نورتروپ فرای …………………………………………………………… 65
2 – 6 – 6 – دی. سی. ماک ………………………………………………………….. 68
2 – 6 – 7 – فروید ……………………………………………………………………….. 70
2 – 6 -8 – باختین ……………………………………………………………………… 71
2 – 6 – 9 – پست مدرنیسم ………………………………………………………. 71
2-7- پیشینه آیرونی در ادبیات کلاسیک ایران ……………………………………… 73
2 – 7 – 1 – آیرونی در شاهنامه …………………………………………………. 74
2 – 7 – 2 – آیرونی در آثار عبید زاکانی ……………………………………. 77
2 – 7 – 3 – آیرونی در مثنوی مولوی ………………………………………… 78
ب) ادبیات نمایشی، نمایش ایرانی
2-8 – ادبیات نمایشی ……………………………………………………………………………. 82
1- 9- نمایش درایران …………………………………………………………………………….. 83
2- 10– پیدایش تئاتر معاصر درایران …………………………………………………… 90
ج) آیرونی در نمایشهای ایرانی
2 – 11 – آیرونی در خیمه شب بازی …………………………………………. 94
2 – 12 – آیرونی در شعبده بازی ………………………………………………. 95
2- 13 – آیرونی در دلقک بازی (مسخره بازی) ………………………. 96
2 – 14 – آیرونی در نمایشهای شبیه مضحک (تقلید)……………….. 97
2 – 15 -آیرونی در لال بازی …………………………………………………… 101
2 – 16 – آیرونی در بقال بازی ………………………………………………… 101
2 – 17 – آیرونی درکچلک بازی ……………………………………………. 103
2 – 18 – آیرونی در سیاه بازی ……………………………………………….. 105
2 – 19 – آیرونی در نقالی ……………………………………………………….. 110
2 – 20 – آیرونی در تعزیه و تعزیه مضحک …………………………….. 111
فصل سوم: بررسی انواع آیرونی در آثار نمایشنامه نویسان متقدم ایران … 116
الف) زندگینامه و معرفی آثارمیرزافتحعلی آخوندزاده
3 – 1 – خلاصه ای از شرایط سیاسی اجتماعی برهه زمانی نگارش نمایشنامه های متقدم …………………………………………………………………………………………………….. 118
3 – 2 – زندگینامه میرزا فتحعلی آخوند زاده …………………………………….. 127
3 – 3 – دیدگاه آخوند زاده نسبت به آیرونی ……………………………………… 130
3-4- آیرونیهای موجود در نمایشنامه های میرزا فتحعلی آخوندزاده
3-4-1- حکایت وزیر خان لنکران یا سراب ……………………………. 135
3-4-2- حکایت خرس قولدورباسان یا دزدافکن ……………………… 138
3-4-3- حکایت مرد خسیس یا حاجی قره …………………………….. 142
3-4-4- حکایت وکلای مرافعه تبریز ……………………………………….. 143
3-4-5- حکایت موسیو ژوردان حکیم نباتات ………………………….. 145
3-4-6- حکایت ملا ابراهیم خلیل کیمیاگر ……………………………. 149
ب)زندگینامه و معرفی آثار میرزا آقا تبریزی
3 – 5 – زندگینامه میرزا آقا تبریزی ……………………………………………………. 151
3–6- دیدگاه میرزا آقا تبریزی به آیرونی …………………………………………….. 155
3 – 7 – آیرونیهای موجود در نمایشنامه های میرزا آقا تبریزی
3-7-1- حکایت سرگذشت اشرف خان حاکم عربستان …………. 157
3-7-2- حکومت زمان خان ………………………………………………………. 158
3-7-3- حکایت کربلا رفتن شاه قلی میرزا …………………………….. 160
3-7-4- حکایت عاشق شدن آقاهاشم خلخالی ……………………….. 162
نتیجه گیری
نقش آیرونی در شکل گیری ادبیات نمایشی در ایران ……………………….. 164
منابع و مآخذ …………………………………………………………………………………………. 169
بخش عملی: نمایشنامه بن بست اعتماد ……………………………………………. 173
مقدمه
آیرونی irony، ‌ تکنیک و صناعتی ادبی است که نوعی دوپهلویی و تناقض مفهومی را در خود مستتر دارد که باعث می شود نویسنده آیرونیست بتواند مفاهیم مورد نظر خود را در لفافه و در پوشش مفاهیمی دیگر به مخاطبش عرضه کرده و مخاطب از کشف منظور اصلی او از پس کلام ظاهری، غرق لذت شود. آیرونی غالباً خنده آور است و این خنده، گاه زهر خندی است بر حماقت کاراکتری که فکر می کند همه چیز مطابق خواست او پیش خواهد رفت اما خبر ندارد که تقدیر چیزِ دیگری برایش در نظر گرفته است. مخاطب با آگاهی از این تناقض در جایگاه آگاهی بالاتری نسبت به قربانی آیرونی قرار می گیرد و این جایگاه آگاهی برتر نسبت به حقایق و رخدادهای پیش رو، همان جایگاهی است که بشر از ابتدای خلقتش در پی دست یابی به آن بوده و هنوز موفق به تکیه زدن به آن نشده است.
آنچه که قبل از هر چیز در پیچ و خم درک و بررسی آیرونی به دست می آید، این است که آیرونی علاوه بر اینکه یک صناعت و فن بی نظیر، قدرتمند و کارآمد در هنر نمایشنامه و داستان نویسی است، به نوعی با تفکر و ایدئولوژی هم سر و کار دارد و از جمله مفاهیمی است که در هر زمان، با توجه به ویژگی ها و خصلتهای انسان آن برهه و شرایط کلی او تعریف می شود و همواره با مسمّا و معنادار است. آیرونی که در یونان باستان با تجاهل و خود حقیر نمایی یک شخصیت نمونه ای کمیک شکل گرفت، در “اودیپ شهریار ” همان عصر، حامل واقعیتی تلخ و تاثر برانگیز درباره یکی شدن شکار و شکارچی (اودیپ و خودش) و دخالت بی چون و چرای تقدیر و دست بستگی انسان در برابر آن بود. همین آیرونی که تا قرن بیستم با تعاریف و چارچوبی مشخص و با عنوان آیرونی ابزاری شناخته می شد، در قرن جدید توانست پارادوکس حیات انسان مدرن را توضیح دهد و اتفاقاً این قابلیت را داشته باشد که دو سوی این معادله بزرگ را تفسیرکند، یعنی هم تفکر دین مدارانه و هم دیدگاه پوچ گرایانه.
چنان که امثال کیرکه گارد1 در رساله دکتری خود با همین عنوان، آیرونی را مبتنی بر تفکر مذهبی تعریف و تاویل می کند و دیگرانی چون پیروان مکتب مارکسیسم جز پوچی و جبر دنیا و زندگی چیزی در آن نمی بینند. و یا همانگونه که موقعیت آیرونیک موجود در “کمدی اشتباهات” شکسپیر، قهقهه تماشاگر را به اوج می رساند، این درک آیرونی موجود در نمایشنامه ” درانتظارگودو” بکت است که خنده ای در نهایت تلخی و نا کامی را موجب می شود.
بنابراین آیرونی از جمله شگردهایی است که کاربرد ساده آن در ساختار یک نمایشنامه لذت بخش و موجب قوت است و هم به وسیله آن در دل آثار پیچیده تر میتوان به حقایق زندگی بشری در هر زمان اشاره کرد و یا آن را به باد انتقاد و حتی سخره گرفت.
در این تحقیق در پی آنیم تا پس از تعریف واژه آیرونی و بررسی سابقه و انواع آن، حضور این تکنیک را در ادبیات فارسی و نمایش های ایرانی – که زمینه شکل گیری ادبیات نمایشی ایران هستند – بررسی کرده و در انتها، ‌آیرونی های نمایشنامه های متقدم ایرانی – آثار میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا آقا تبریزی – را ذکر و کارکرد هر کدام از آنها را بررسی خواهیم نمود.
فصل اول
کلیات
1-1- طرح مساله و پرسش های اصلی
آیرونی irony در فارسی معادل کلامی واژه هایی چون طعنه، طنز، ریا، تقیه، فریب کاری، استهزاء، ایهام و … است که تمامی این معانی در کنار هم نیز، باز نمی توانند معنای درست و دقیق آیرونی را به عنوان یک تکنیک سبکی متبلور کنند. آیرونی در ذات خود نوعی ایهام و دوپهلویی دارد که گاهاً می تواند توام با طنز باشد. شاید نزدیکترین واژه فارسی به مفهوم آیرونی، “کنایه” باشد که البته در بسیاری از فرهنگهای لغات، اغلب کنایه را به عنوان معادلی برای آیرونی آورده اند. کنایه فارسی تقسیم بندی هایی مانند کنایه از صفت، کنایه از موصوف وکنایه از فعل، کنایه قریب و کنایه بعید، ایماء، تلویح، رمز و تعریض دارد، در واقع تقسیم بندی های کنایه در فارسی بیشتر در کلمات و ترکیبات وجود دارد در حالیکه تقسیم بندی آیرونی بیشتر از لحاظ ساختار و محتواست. آیرونی در واقع، تضاد ظاهر با واقعیت است. همین ویژگی است که برای آیرونی انواع مختلفی از جمله آیرونی کلامی، رفتاری، فلسفی و … را به همراه می آورد.
در فرهنگنامه ادب فارسی در تعریف آیرونی آمده است: “در اصطلاح، شگردی است که نویسنده با توجه به بافت متن، به کلام یا واقعه ای ظاهراً صریح، معنایی بسیار متفاوت می بخشد که در آن دریافتی کاملاً مطایبه آمیز از ناهمخوانی وجود دارد. به عبارت دیگر، آیرونی، بیانی ادبی است که در لحن آن نوعی دوگانگی وجود دارد، چنان که نسبت به آنچه گفته شده یا دیده شده، از جنبه ای دیگر نامعقول یا نامفهوم است یا متضاد و خلاف انتظار. “(انوشه، 1381: 15).
با توجه به تعریف ذکر شده از آیرونی، واضح است که به کار بردن واژه “تضاد” هم نمی تواند به طور کامل، چگونگی شکل گیری موقعیت آیرونیک را توضیح دهد. مقصود نظر از دوگانگی در آیرونی، تنها تضاد نیست، گاهاً باید “تناقضی” وجود داشته باشد تا موقعیت آیرونیک شکل بگیرد. تناقضی که در آن امکان جمع اضداد وجود نداشته باشد. مثلاً آیرونی موقعیت، آیرونی نهفته در آن شرایطی است که کاراکتر در موقعیتی دو پهلو قرار گیرد. موقعیتی که او را بر سر انتخاب بین دو دلخواسته اش قرار می دهد، دو دلخواسته ای که در تناقض با هم قرار دارند و انتخاب یکی مستلزم نابود کردن دیگری است. شکسپیر در آثارش از این نوع آیرونی استفاده فراوانی برده است.
کاربرد آیرونی، از قرن هجدهم به بعد، از طرف اصحاب نقد نو – که به وجود آیرونی در متن به عنوان یکی از اسناد ادبیت آن می نگریستند – به معنی یکی از ابزارهای ایجاد تنش در متن گسترش یافت. آنها معتقد بودند هر متنی دارای تنش است و آیرونی یکی از گونه های این تنش است. تنشی که البته متن را ورای تناقضاتش، در نهایت به وحدت می رساند.
آیرونی از دیرباز در ادبیات فارسی نیز وجود داشته و یکی از دلایل اصلی جذابیت آثار، آیرونیک بودن آنها بوده است. مانند داستان رستم و سهراب، که جذاب ترین نکته آن، بی خبری پدر و پسر از هم است در حالیکه خواننده از این رابطه آگاه است. جذاب ترین نوع آیرونی، آگاهی مخاطب از بی خبری کاراکترها از واقعیت امری است که در جریان است. رستم و سهراب هر کدام تصوری اشتباه از رقیب خود دارند و فکر می کنند حقیقت آن است که می پندارند، حال آنکه مخاطب می داند هر دو در اشتباه هستند و واقعیت با چیزی که به نظر می رسد در تضاد محض است. از این دست آیرونی ها در ادبیات فارسی بسیار دیده می شود. به عنوان نمونه ادبیات تمثیلی فارسی نیز نوعی آیرونی در خود دارد: کاراکترها “چیزی” هستند که در واقعیت “آن چیز” نیستند، بلکه “مجاز”ی اند از آنچه که باید باشند. مسلماً چنین آیرونی هایی در اقتباس های نمایشی از این آثار نیز حضور دارند.
آیرونی در نمایش های ایرانی هم حضوری دیرپا دارد. انواع نمایش های ایرانی، از نقالی – که بواسطه آیرونیک بودن شاهنامه آیرونی است – تا سیاه بازی و رو حوضی – که پر است از کنایات و شخصیتهای آیرونیک – ، از تعزیه و شگردهای آیرونیکش برای فاصله گذاری تا بقال بازی و خیمه شب بازی، همگی دارای ویژگی های آیرونیک هستند. و همین ویژگی های آیرونیک، دلیل جذابیت، اخلاق آموزی و اکثراً طنزآمیزی این نمایش ها می شده است.
بیشتر نمایشنامه نویسان آیرونیک جهان، از آیرونی برای جذاب تر کردن متن خود در درجه اول، و در درجه بعدی برای بیان “آنچه می خواهند وباید بگویند، اما اجازه ندارند که بگویند” استفاده کرده اند. آیرونی راههای روشنی برای بیان آنچه ناگفتنی است پیش پای نویسنده قرار می دهد. مطرح کردن مسائلی که نباید مطرح می شدند، به صورتی دو پهلو و دور از صورت اما نزدیک به معنای اصلی، شیوه رندانه نویسندگان آیرونیک جهان است.
در ادبیات نمایشی ایران نیز بواسطه پشتوانه غنی ادبیات کلاسیک و آیرونیک فارسی و رواج استفاده از آیرونی در کلام عادی و روزمره مردم و نمایش های مختلفشان، انواع مختلف آیرونی دیده می شود که در دهه هایی که نویسندگان و دولت وقت در تعارض قرار می گرفتند، از سوی نویسندگان، به قصد بیان آنچه اجازه نداشتند بیان کنند به کار گرفته شده است. هر چند که بسیاری از نمایش های آیرونیک ایرانی دارای متن مشخص نبوده و به صورت فی البداهه اجرا می شده اند، آیرونی دیده می شود. می بینیم که آیرونی تنها یک تکنیک نوشتاری نیست، تکینکی برای به اندیشیدن واداشتن است.
از مهمترین مقاطعی که میتوان در تاریخ ادبیات نمایشی ایران مورد بررسی قرار داد، دهه اول تولد ادبیات نمایشی در ایران – به صورت کلاسیک و مطابق با اصول نمایشنامه نویسی کلاسیک جهان – است. همانطور که اشاره شد اغلب نمایش های ایرانی متن از پیش نوشته شده در قالب نمایشنامه های امروزی نداشته اند. از حدود سال 1200 ه.ش. و بعد از تلاشهای میرزافتحعلی آخوند زاده، نمایشنامه نویسی به سبک و شیوه کلاسیکش در ایران رواج پیدا کرد. پس میتوان این برهه را دوره تولد ادبیات نمایشی در ایران در نظر گرفت. در این برهه، شرایط سیاسی خاصی وجود داشت که نویسندگان مجبور بودند در متون خود از آیرونی استفاده کنند. استفاده از آیرونی تا بدانجایی واجب شد که نویسنده ای چون میرزا آقا تبریزی، خودش را پشت نامی جعلی – میرزا ملکم خان – پنهان کرد و برای ادامه پیدا کردن فعالیت هایش، زندگی آیرونیکی برای خود ساخت.
هر دو نمایشنامه نویس متقدم – میرزا فتحعلی آخوند زاده و میرزا آقا تبریزی – دارای مشاغل دولتی بودند. طبیعی است که به دلیل نزدیکی به حکومت، بیش از سایرین از فساد و بلوای رایج آگاهی داشته و به دلیل نویسنده بودنشان، بیش از دیگران مسئولیت مطرح کردن کاستی ها را داشته اند. هر دو نمایشنامه نویس ناچار بودند برای بیان آنچه نامیمون بود راهی پیدا کنند، راهی که با آن بتوانند هم رسالت خود را به عنوان نویسنده و منتقد اجتماعی به انجام رسانند و هم از شر دولتیان در امان بمانند. هر دوی این نویسندگان به آیرونی پناه بردند. انواع مختلف آیرونی در آثار این دو دیده می شود که کارکردهای متفاوتی دارند.
امید است با بررسی نقش آیرونی در تولد ادبیات نمایشی ایران، با جنبه ای متفاوت از سبک نمایشنامه نویسان متقدم ایرانی آشنا شده و گونه ایرانی شده آیرونی شناسایی و به عنوان تکنیکی در نگارش نمایشنامه بازشناخته شود. بررسی نحوه خلق موقعیت های آیرونیک در ادبیات نمایشی ایران می تواند نمایشنامه نویسان جوان را با شیوه های بدیعی آشنا سازد تا با استفاده خلاقه از آنها بر جذابیت نمایشنامه های خود بیفزایند.
1-2- اهداف پژوهش
هدف از این پژوهش نه تنها معرفی، بررسی ریشه ها و شناخت کارکردهای آیرونی در ادبیات نمایشی متقدم ایران است، بلکه نحوه به کار گرفته شدن این تکنیک در آن آثار و در شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوران می تواند چراغ راهی باشد برای شناخت نمایشنامه نویسانی که اولین قدمها را در راه شکل گیری ادبیات نمایشی به فرم کلاسیک آن در ایران برداشته اند. اهداف یاد شده تحت عنوان موارد زیر فهرست می شوند:
*شناخت آیرونی های موجود در آثار نمایشنامه نویسان متقدم ایران (آخوندزاده – میرزاآقا تبریزی)
* شناخت منبع الهام نویسندگان متقدم در به کار گیری آیرونی
*تبیین کارکرد انواع آیرونی در آثار متقدم
1-3- پرسش های کلیدی پژوهش
تفکر در مورد آیرونی و کارکرد آن در کنار بررسی آثار متقدم ادبیات نمایشی در ایران، پرسش هایی در ذهن ایجاد می کند که تلاش برای پیدا کردن پاسخ هایی مناسب برای آنها، گزاره هایی درارتباط با مفهوم و کارکرد آیرونی در ادبیات نمایشی ایران در اختیار علاقمندان قرار می دهد که می تواند راهنمای آنها در نمایشنامه نویسی باشد. سوالات مطروحه در این تحقیق عبارتند از:
* با توجه به وجود انواع مختلف آیرونی در ادبیات کلاسیک ایران، آیا آیرونی در ادبیات نمایشی ایران (تمرکز بر متقدمین) نیز وجود دارد؟
* ضرورت به کارگیری آیرونی در آثار نمایشی متقدم ایرانی چه بوده است؟ آیا داشتن شغل دولتی نمایشنامه نویسان متقدم در این امر تاثیر داشته است؟
* انواع مختلف آیرونی که در آثار نمایشنامه نویسان متقدم به کار رفته است، کدام است؟
* صورت های مختلف به کارگیری انواع آیرونی در آثار متقدم ادبیات نمایشی ایران کدام است؟
1-4- فرضیه ها
هر چند که این تحقیق بنا به ماهیتش – که بررسی یک تکنیک نگارشی است – نیاز بنیادینی به فرضیه ندارد، اما اگر – بنا به تعریف – فرضیه ها را پاسخ های ابتدایی به پرسش های مطروحه تحقیق بدانیم، در تحقیق پیش رو با فرضیه های زیر مواجه هستیم که در طول فصول آینده، اثبات یا مردود خواهند شد:
* وجود آیرونی موقعیت – برگرفته از ادبیات کلاسیک ایرانی – در نمایشنامه های آیرونیک متقدم
* وجود آیرونی کلامی – برگرفته از نمایش های شادی آور ایرانی – در نمایشنامه های آیرونیک متقدم
*استفاده نمایشنامه نویسان متقدم ایرانی از آیرونی به عنوان یکی از تکنیک های بیان غیر مستقیم در پوشش طنازی های کلامی (با توجه به تصدی شغل دولتی از سوی هر دو نمایشنامه نویس)
*استفاده نمایشنامه نویسان متقدم ایرانی از آیرونی در جهت استفاده از موقعیت های متناقض نما برای افزایش تاثیر گذاری متن (با توجه به تصدی شغل دولتی از سوی هر دو نمایشنامه نویس)
1-5- روش تحقیق
روش تحقیق مطالعات کتابخانه ای بر مبنای تحقیق بنیادی نظری، توصیفی تحلیلی می باشد که بر اساس روال تمام تحقیقات کتابخانه ای، منابعی که به صورت کتاب، ترجمه، مقاله، مجله و نیز در صورت لزوم منابع لاتین (فرانسه – انگلیسی) در زمینه آیرونی، ادبیات نمایشی و هر آنچه که مربوط به پایان نامه می باشد مورد مطالعه قرار خواهد گرفت. تحلیل اطلاعاتی که از طریق مطالعات کتابخانه ای جمع آوری شده اند می تواند ما را به پاسخ هایی برای پرسش های اصلی و فرعی تحقیقمان برساند.
1-6- پیشینه پژوهش
پایان نامه سرکار خانم اکرم قاسمپور مربوط به سال 1369 در مقطع کارشناسی و به راهنمایی استاد فریندخت زاهدی در دانشگاه تهران موجود است که ترجمه کتاب Irony and ironical نوشته D.C.muck می باشد. همچنین تنها پایان نامه ای که در مقطع کارشناسی ارشد، آیرونی را در ادبیات نمایشی بررسی می کند، پایان نامه سرکار خانم راضیه احمدی سعدی است که در مطالعات خود، آیرونی را معرفی کرده و سپس مصادیق آن را در ادبیات فارسی- تمرکز بر شاهنامه – مورد بررسی قرار داده است. در بخش پایانی تحقیق، به بررسی حوزه و کارکرد آیرونی در نمایش و نحوه آیرونیک شدن متن، بازیگر و تماشاگر پرداخته و در انتها به چند نمونه از نمایشنامه های آیرونیک معاصر ایرانی اشاره کرده اند.
1. آیرونی و بازتاب آن در گزیده ای از نمایشنامه های معاصر ایرانی ** استاد راهنما: فرهاد ناظر زاده کرمانی ** استاد مشاور: مصطفی مختاباد ** دانشجو: راضیه احمدی سعدی ** دانشکده هنر دانشگاه تربیت مدرس ** 1380
در ارتباط با موضوع آیرونی در ادبیات و هنرهای تجسمی، در مقطع کارشناسی ارشد سالهای اخیر، چند مورد پژوهش انجام شده است که مطالعه آنها می تواند در فهم صحیح مفهوم آیرونی موثر باشد.
2. آیرونی در ساختار مثنوی مولوی بر مبنای نظریه نقد نو ** استاد راهنما: سیروس شمیسا ** استاد مشاور: حسین پاینده ** دانشجو: زهرا بهره مند ** دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه علامه** 1388
3. آیرونی در خمسه حکیم نظامی گنجوی ** استاد راهنما: علی صفایی ** استاد راهنما: فیروز فاضلی ** دانشجو: رضا اقدامی ** دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه گیلان ** 1391
4. بررسی تطبیقی طنز و آیرونی در سه اثر کلیله و دمنه، مرزبان نامه و بهارستان ** استاد راهنما: احمد سنچولی ** استاد مشاور: علیرضا محمودی ** دانشجو: فتاح علیپور اسماعیلی اناری ** دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه زابل ** 1391
5. آیرونی و جایگاه آن در شاهنامه فردوسی ** استاد راهنما: محسن پورمختار ** استاد مشاور: سید علی قاسم زاده ** دانشجو: شهلا گراشی ** دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه ولیعصر رفسنجان ** 1391
مقالاتی که در ارتباط با موضوع آیرونی نگاشته شده اند نیز به شرح زیرند:
1. بخش اول: کنایه، ادبیات نمایشی و تئاتر، منصور ابراهیمی، نشریه هنر و معماری، 1383، شماره 38
2. بخش دوم: تاریخچه و انواع کنایه، کنایه، ادبیات نمایشی و تئاتر، منصور ابراهیمی، نشریه هنر و معماری، تابستان 1384، شماره 39، ص 176-189
3. بخش سوم: رمانتیکهای آلمان، کنایه، ادبیات نمایشی وتئاتر، منصور ابراهیمی، نشریه هنر و معماری، پاییز و زمستان 1384، شماره 40، ص 182-199
4. آیرونی و آیرونیکال، ماک.دی.سی، مترجم اکرم قاسمپور و صمد چینی فروشان، سروش، سال 19، شماره 837، شهریور 1376، ص 16-19
5. آیرونی و آیرونیکال چیست؟، ماک.دی.سی، مترجم صمد چینی فروشان و اکرم قاسمپور، سروش، سال 19، شماره 835، مرداد 1376، ص 32-35
فصل دوم
آیرونی، تعاریف و پیشینه
الف) آیرونی (تعاریف و عناصر)
تری ایگلتون2 در کتاب “نظریه ادبی” اش ادبیات را مجموعه نوشته هایی تعریف می کند که در قالبهای مختلف داستان، رمان، شعر و … عرضه شده باشند. او صحبتش را بدین گونه ادامه می دهد که “بسیاری در تعریف ادبیات، بر تخیلی یا واقعی بودن داستانهای ادبی تاکید کرده اند. اما شاید بتوان ادبیات را نه بر مبنای داستانی یا تخیلی بودن، بلکه بر این اساس که زبان را به شیوه خاصی به کار می گیرد تعریف کرد. به موجب این نظریه، ادبیات نوعی نوشته است که به گفته منتقد روس، رومن یاکوبسن3، نمایشگر “در هم ریختن سازمان یافته گفتار متداول است.” (ایگلتون، 4:1392) ادبیات، زبان معمول را متحول کرده و قدرت تاثیر گذاری آن را چند برابر می کند. ادبیات زبان معمول را با تکیه بر تکنیک هایی از گفتار روزمره منحرف می نماید. به گفته تری ایگلتون، “به بیان فنی زبان شناسان، در ادبیات، بین دال ها و مدلول ها، دلالت مستقیم وجود ندارد، یعنی آنچه توجه مخاطب را جلب می کند خودِ کلام است نه معنای آن. کلام توجه آدمی را به خود جلب می کند و موجودیت مادی خود را چنان به رخ می کشد که جملات روزمره توانایی آن را ندارند.” (همان:5) نویسندگان و شعرا با استفاده از تکنیک های متنوعی چنین ویژگی در اثر خود ایجاد کرده و آن را در زمره آثار ادبی قرار می دهند. یکی از این تکنیک ها، آیرونی است.
2-1- مفهوم آیرونی
آیرونی در کتاب “مقدمه ای بر طنز و شوخ طبعی در ایران” نوشته دکتر علی اصغر حلبی به این صورت تعریف شده است: “معادل واژه طعنه یا طنز در زبان انگلیسی irony است که از لحاظ لغوی به معنی ریا، تقیه و فریب کاری است و در اصطلاح، به کار بردن منظم یک واژه به دو معنی است. و گفته اند که طنزگوی برای خود دو نوع شنونده یا خواننده فرض می کند: یک گروه که به ظاهر معنی یا معنی ظاهر فریفته می شوند و گروه دیگری که معنی پنهانی را می گیرند و همراه با فریبنده یا طنزنویس بر فریب خورده می خندند. “(حلبی، 1365: 92) سیما داد هم در کتاب “فرهنگ اصطلاحات ادبی” آیرونی را به معنای صناعتی در نظر می گیرد که نویسنده یا شاعر بواسطه آن، معنایی مغایر با بیان ظاهری آن در ذهن متبادر می کند. به طور کلی طنز از نظر معاصران یک شیوه بلاغت است و عبارت است از مورد نظر قرار دادن چیزی و ابراز چیزی دیگر، طنز یعنی بیان یک منظور در قالب سخنی که با آن تضاد دارد. به طور کلی آیرونی یکی از اصطلاحات نقد ادبی است که معولاً وقتی اتفاق می افتد که از کلام، معنای دیگری غیر از معنای بیان شده بر آید که معمولاً این معنا وارونه یا مخالف کلام اصلی است.در واقع آیرونی نوعی ایهام و دوپهلویی توام با طنز در کلام یا موقعیت است. آیرونی به وارونه گویی، وارونه نمایی، ریشخند، شوخی و … ترجمه شده است. شاید اولین تعبیر برای آیرونی، تعبیر کالین دی سی ماک4 باشد که می گوید: “آیرونی یعنی گفتن چیزی برای رساندن معنی مخالفش.” (ماک، ‌6:1389) این نکته بسیار مهم است که فراموش نکنیم آیرونی یک تکنیک ادبی است، اما نقیضه سرایی و طنز انواع ادبی هستند که می توانند از این تکنیک نیز بهره ببرند. پس هم معنی دانستن آیرونی با طنز یا نقیضه سرایی نمی تواند درست باشد.
از نظر دی سی ماک، ‌ موقعیت های آیرونیک را طنزپردازی که هدفش افشای ریاکاری، تجاهل، خوش باوری، توجیه تراشی یا خود پسندی افراد – قربانیان آیرونی – است می تواند خلق یا عرضه کند، ‌آن هم به گونه ای که موجب خنده و شادی مخاطبان و در عین حال پند گرفتن آنها شود. قربانی آیرونی – شخصی که هدف آیرونی پرداز قرار می گیرد -، سپر بلای جامعه شده و به جای همه مورد مواخذه قرار می گیرد. نقصان هایش – که ممکن است افراد بسیار دیگری نیز به آنها دچار باشند – پیش چشم مخاطب قرار گرفته و حماقت هایش مورد خنده و تمسخر قرار می گیرد.
بزرگ ترین لذت حاصل از آیرونی برای مخاطب، ‌علاوه بر خنده آور بودن آن، این است که آیرونی مخاطب را در موقعیت آگاهی برتری نسبت به قربانی آیرونی قرار می دهد. یعنی مخاطب شاهد وضعیتی است که از حقیقتش آگاه است اما شخصی که خود در آن وضعیت قرار دارد – قربانی آیرونی – از حقیقت با خبر نیست و همین امر که مخاطب چیزی بیشتر از کاراکترها (که در سوءتفاهم هستند) می داند، او را در لذتی عمیق غرق می کند. لذتی که در مواقعی- آیرونی های تراژیک – موجب به درد آمدن دل مخاطب و تاثیر گذاری عمیق اثر ادبی یا نمایشی می شود.
2- 2 – تاریخچه آیرونی
آیرونی که در ابتدا، ‌یعنی در دوره ای که توسط سقراط مورد استفاده قرار می گرفت، صنعتی بلاغی و مخصوص مباحثات بود، اکنون پیچیده ترین ابزار کار طنزپردازان شده است و تاریخ تکاملش از تاریخ ادبیات جدا نیست. دی سی ماک در کتاب “آیرونی” اش به اولین استفاده ها از آیرونی اشاره می کند. او می نویسد:
واژه آیرونی را در بعضی ترجمه های “بوطیقا”ی ارسطو برابر PERIPETEIA (وارونه شدن ناگهانی اوضاع) گذاشته اند که شاید تا حدودی معنی آیرونی نمایشی را می رسانده است. آیرونیا نخستین بار در “جمهور” افلاطون و ظاهراً به معنی فریب دادن دیگران با پرگویی و چرب زبانی آمده است(در کتاب ششم). آیرونی در چشم دموستن5 کسی است که وانمود می کند واجد شرایط نیست تا از مسئولیتهای شهروندیش شانه خالی کند. اما ارسطو شاید با ذهنیتی که از سقراط (در جمهور افلاطون) داشت، “آیرونیا” به معنی تجاهل العارف را بالاتر از متضادش “آلازونیا” یا وانمود سازی خودپسندانه قرار داد، از نظر اخلاقی نیز، فروتنی – ولو متظاهرانه – پسندیده تر از خودنمایی است. بدین ترتیب آیرونیا از زمان افلاطون، صنعتی در فن بلاغت شد که به صورت “نکوهش از راه ستایش آیرونیک” یا “ستایش از راه نکوهش آیرونیک” مورد استفاده واقع گردید. از نظر سیسرون6، سخندان رومی ( 43-۱۰۶ ق.م)، ‌‌آیرونیا بار منفی واژه معادل یونانی اش را ندارد. یا صنعتی بلاغی است، یا تجاهل العارف سقراطی که پسندیده است و یک شیوه گفت و گوی اقناعی است. کوئینتلیان7، سخن دان رومی هم یک معنای بینابینی به معنای آیرونی افزود: “آیرونی بسط یک اصطلاح بلاغی است به یک بحث کامل. ” (ماک، ‌1389: 25-29)
می بینیم که در ابتدا استفاده از آیرونی فقط در مباحثات رایج بوده و انواع متداول آن هم آیرونی سقراطی – تجاهل العارف – و کلامی – گفتن چیزی به منظور رساندن معنایی مخالف با معنای ظاهری آن – بوده است. همانطور که اشاره شد از نظر سخنوران رومی به ویژه سیسرون ، آیرونی نوعی کلام لفاظانه بود که در اکثر موارد معنای آن با کلمات تضاد دارد – آیرونی کلامی – و به عبارتی یکی از خصوصیات آیرونی وجود دوگانگی در کلام ومعنا می باشد.
آیرونی از جمله تکنیک هایی است که در اغلب گونه های نمایشی اعم از تراژدی، کمدی و تراژدی کمدی و حتی ملودرام قابل استفاده است و در هر کدام می تواند نقش خود را در موثرترین شکل جهت پیش برد کنش، شناخت شخصیتها و ایجاد کشش ایفا نماید. به عنوان مثال، در کمدی یونانی شخصی که آیرونیست- خالق آیرونی – نامیده می شد، یک حقه باز لاف زن بود که به عمد اظهار می کرد از عقل کمتری برخوردار است.در برابر او شخص دیگری به نام آلازون قرار داشت که گزافه گو بود و آیرونی پرداز در موقعیت های مختلف او را رسوا می کرد. با رشد ادبیات و تئاتر، ‌انواع مختلف دیگری از آیرونی نیز خلق و به کار گرفته شد.
البته مفهوم آیرونی نمایشی – به معنای موقعیتی آیرونیک که در نمایش اتفاق می افتد، ‌ یعنی رخ دادن اتفاقاتی در نمایش که خلاف انتظار و گاهاً‌ خلاف عقل و طبیعت است – به طور موثر تا قرن نوزدهم معرفی نشد. طرح معانی و انواع جدیدتر آیرونی، در آلمان و در پایان قرن هجدهم و آغاز قرن نوزدهم انجام گرفت. پایان قرن هجده و آغاز قرن نوزده، ‌ زمانی بود که بازترین میدان برای نظریه پردازی های تازه فلسفی و هنری در آلمان بوجود آمده بود که همین تحول باعث شد تا سالها بعد، ‌ آلمان رهبر فکری و نظری اروپا باشد. دی سی ماک در کتاب “آیرونی” اش می نویسد:
آیرونولوژیست های برجسته این دوره، فریدریش شلِگِل8، برادرش آگوست ویلهلم شلگل9 و کارل زولگر10 بودند. هر دو شلگل گویا از آیرونی حادثه آگاه بودند. فردریش شلگل اراده را در شکسپیر آیرونیک می داند: “استعداد خود فریبی انسان، دورویی نیمه آگاهانه انسان با خودش که حتی بزرگمردان بوسیله آن می کوشند نفوذ تقریباً اجتناب ناپذیر انگیزه های خودخواهانه در طبیعت بشری را پنهان کنند. “(درس گفتارهایی درباره نمایش و ادبیات، 1808، ترجمه جان بلک، لندن، 1861: 369) و یا در جایی دیگر می گوید: “آیرونی یک جور اعتراف است که در ساختار نمایش تنیده می شود و کمابیش روشن بازگو می گردد و چون نمایش در امور خیالی و احساسی یک سویه عمل می کند، به کمک آن موازنه برقرار می شود.” (همان: 227) شلگل آن را هم در نمایشنامه های جن و پری گوتسی می یابد که پر از صحنه های متضاد تغییر قیافه است و هم در شکسپیر که گاهی پیرنگ های فرعی خنده آورش پیرنگ اصلی را نقد می کنند یا به ریشخند می گیرند. این نوع آیرونی را آی.ای ریچادرز11 کشف کرد: “وارد کردن عوامل مکمل از جهت مخالف برای رسیدن به حالت تعادل.” (Richards, Principles of Literary Criticism,2nd ed., London, 1926,p. 250). کارل زولگر هم ادعا می کند: “آیرونی واقعی با تامل در سرنوشت جهان به طور کلی آغاز می شود.” (ماک، 1389: 29-32)
کانوپ ترل وال12، فیلسوف و ادیب آلمانی، در 1833 مقاله ای تحت عنوان “آیرونی سوفوکل” منتشرکرد. او در این مقاله به آیرونی لفظی، آیرونی جدلی – همان آیرونی سقراطی- و آیرونی عملی – که مستقل از تمام شیوه های سخن گفتن است و با آیرونی موقعیت قرابت دارد – اشاره می کند. ترل وال آیرونی را تناقض میان رویدادها و نتیجه نهایی آنها می دانست، بی توجه به اینکه نتیجه مطلوب باشد یا خیر. او معتقد است در آیرونی تقدیر، قربانی موجودی نا آگاه است که سرنوشت او قبلاً تعیین شده و هر تلاشش برای خلاصی از آن به بن بست خواهد رسید. او در ادامه بحثهایش به آیرونی تراژیک می رسد و آن را در نمایشنامه “الکترا” پیدا می کند. جاییکه کلمنتسارا خبر نادرست مرگ اورستس را – که مخاطب می داند قصد انتقام گیری از او دارد- را می شنود، می گوید: “اکنون آزادم، فارغ از تمامی ترسها، اکنون می توانم جاودانه در آرامش باشم.” این جمله دو معنای متفاوت دارد. واقعیت از یک سو وتصور قربانی آیرونی از سوی دیگر، که البته مخاطب حقیقت را درک می کند. به طور کلی تاکید ترل وال بر خاصیت معماگونه آیرونی بوده است. نکته جالبی که دی سی ماک در مطالعات ترل وال پیدا می کند این است که او به آیرونی در نگاه ناظر آیرونیک معتقد است: “همیشه اندکی آیرونی در نگاه سنگین، آرام، محتاطانه و بی طرفانه قاضی هوشمند به دو طرف دعوا، در حالیکه خود دلایل خود را با کمال جدیت و هیجان بیان می کند وجود دارد.آنچه این تضاد را جالب تر می کند این است که حق و حقیقت منحصراً در هیچ یک از دو طرف نیست … اینجا آیرونی نه در رفتار قاضی بلکه در خود دعواست که به نظر می رسد به سود دادخواهان خاتمه یابد ولی در واقع به نفع هیچ یک تمام نمی شود.” (مقاله آیرونی سوفوکل، جلد دوم، صص 489-490). ترل وال آنتیگونه سوفوکل را هم آیرونیک می داند از این نظرکه دو دیدگاه متقابل و متساوی را بی طرفانه مطرح می کند.
فردریش شلگل، هم قبل تر عنوان کرده بود که “آیرونی نوعی پارادوکس است. در هرپارادوکسی دو حقیقت متناقض وجود دارد؛ دوگانگی هنگامی آیرونیک است که دو معنی موجود نقیض یکدیگر باشند. دریک دو راهی ممکن است هر دو راه به یک اندازه نامطلوب و در عین حال الزامی باشند.” (ماک، 1389: 34) این نوع آیرونی در واقع نوعی آیرونی تقدیر است که ترل وال به آن اشاره می کند. آیرونی تقدیر مستلزم این است که قربانی آیرونی از آنچه پیشاپیش برایش مقدر شده بی خبر باشد.
اندیشیدن به وجود آیرونی در تقدیر و سرنوشت انسان باعث کشف وجود آیرونی در ساحت های مختلف وجودی انسان و ابعاد مختلف زندگی او گردید. اندیشمندان به تدریج، تناقضات ذاتی انسان و جهان، زندگی و مرگ، معنا و ماده را تحت عنوان آیرونی جهان و آیرونی فلسفی تعریف کردند که تعریف آیرونی فلسفی، سهم بسزایی در به سرانجام رسیدن سیر تعریف مفهوم آیرونی داشت.
به طور خلاصه میتوان گفت مفهوم آیرونی در اوایل قرن نوزدهم، در بیان تناقض ها و ناسازگاری ها به کار می رفت، با این هدف که ضمن توضیح آگاهانه پیچیدگی های زندگی و دست یافتن به معنایی غنی تر از آنچه که یک بیان مستقیم قادر به تفهیم آن بود، به تعادلی اساسی در جنبه های متناقض زندگی دست یابد و همچنین جنبه های مخرب این تناقض ها را هم نشان دهد. در اواخر این سده بیشتر اشکال آیرونی شناسایی و طبقه بندی شد اما اینگونه به نظر می رسد که ماهیت اصلی آیرونی تعریف شدنی نیست و همان ویژگی گول زنندگی و اغفال آن یکی از دلایل عمده ای است که باعث می شود آیرونی منبع جذابی برای انگیزش فکر، اندیشه و کنجکاوی گردد.
هیچ تعریفی از آیرونی نمی تواند دربرگیرنده تمام جوانب آن باشد و در حقیقت هیچ تعریفی نمی تواند ویژگی های خنده آور و سایر پیامدها و منتجات آیرونی را توضیح دهد. با این وجود بسیار روشن است که بیشتر اشکال آیرونی مستلزم فهم و آگاهی از اختلاف یا عدم تطابق بین جملات با معانی شان، کنش ها با نتیجه شان و اختلاف” بود” با “نمود” است.
2-3- عناصر ساختاری آیرونی
همانطور که اشاره شد، تعریف مفهوم آیرونی به گونه ای که توان تعریف تمام انواع آن را داشته و همه آنها را در بر بگیرد، فوق العاده دشوار است. پیشنهاد دی سی ماک برای حل این مساله این است که به جای تمرکز بر تعریف مفهوم آیرونی، عناصر، خواص و وجوه آن – که اساس همه انواع آیرونی هستند- ، مورد مطالعه قرار بگیرند. دی سی ماک عناصر آیرونی را به شرح زیر بیان می نماید:
1. عنصر معصومیت یا اعتماد بی خبرانه: در تمام انواع آیرونی، ‌ قربانی آیرونی از حقیقت بی خبر است. پس آنچه قربانی با آن مواجه است، ‌ “وانمود”ی دروغین است از “بود”ی واقعی. این وانمود سازی که منجر به گمراهی و قربانی شدن قربانی آیرونی می گردد، به دو هدف مورد استفاده قرار می گیرد: 1-1. برای نشان دادن آنچه که نیست (SIMULATION)؛ 2-1. برای پوشاندن آنچه که هست (DISSIMULATION). این دو نشان می دهند که “وانمود سازی” از مهمترین نقشهایی است که تکنیک آیرونی بازی می کند. وانمود سازی بسیار به تعاریف اولیه آیرونی که در جمهور و بوطیقا و آراء سیسرون به آن اشاره شده بود نزدیک است. پس یکی از ویژگی های آیرونی، ‌ وانمود سازی و فریب دادن قربانی – چه از طریق پوشاندن حقیقت و چه از طریق عرضه چیزی دروغین – است. قربانی آیرونی در این موارد فردی معصوم است که از حقیقت بی خبر است. او فرد ساده لوحی است که به هیچ وجه احتمال نمی دهد فرض خوش باورانه اش درباره حقیقت غلط باشد. رفتار و گفتار قربانی آیرونی در بعضی موارد آمیخته با کبر و غرور است که در صورت با خبر بودن مخاطب از مخمصه ای که قربانی از بودن در آن بی خبر است، ‌ باعث خنده می شود.
آیرونیست زبده می تواند معنای مورد نظرش را طوری برساند که مطلقاً احساس نشود معنایی به جز معنای آشکار مورد نظر است. کیرکه گور می نویسد: “درمورد عقل متورم شیرینی که همه چیز را می داند، در آیرونی درستش این است که با او همراهی شود، معلومات او دود از کله بلند کند، تشویق شود و …، ولو آیرونیست خود همواره آگاه باشد که تمامش توخالی و بی محتواست. در مورد تعصب بیخود و بی معنی، در آیرونی درست این است که با شور و شعف و ستایش و حتی حرارت بیشتری از آن استقبال شود، ولو آیرونیست خود بداند که این تعصب بزرگ ترین حماقت دنیاست.” (گور، 1391: 266).
البته نیرنگها همیشه آیرونیک نیستند و شاید در بعضی آیرونی ها اثری از فریب کاری و وانمود سازی نباشد. وانمود سازی آیرونیک این تفاوت را



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید