موسسه آموزش عالی خاتم
گروه مهندسی صنایع
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مهندسی صنایع
عنوان پایان نامه
شناسایی و ارزیابی مولفه های مدیریت زنجیره تامین سبز با رویکرد تصمیم گیری های چند معیاره فازی (مطالعه موردی: صنعت مواد غذایی)
استاد راهنما:
دکتر مجید رفیعی
پژوهشگر:
حمید عبدالملکی
اسفند ماه 1393
چکیده
امروزه مدیریت زیست محیطی با تاکید بر حفاظت از محیط زیست به یکی از مهم ترین مسائل مشتریان، دولت ها، صنایع و رقبا تبدیل شده و فشارهای بین المللی و جهانی، سازمان ها را ملزم به تولید محصولات و خدمات سازگار با محیط زیست کرده است. این چالش منجر به ایجاد مفهوم جدیدی به نام مدیریت زنجیره سبز در حوزه کسب و کار شده که ترکیبی از تفکر محیطی و زنجیره تامین است. هدف این تحقیق شناسایی شاخص های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز و ارائه چارچوبی در این راستا به منظور پیاده سازی، سنجش و مقایسه میزان سبز بودن صنایع تولیدی علی الخصوص صنعت مواد غذایی می باشد. این تحقیق در سه فاز متفاوت صورت گرفته است؛ در فاز نخست مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز با مطالعه متون علمی و کسب نظر خبرگان استخراج شده (شامل هفت بعد: تامین کننده و خرید سبز، طراحی و بسته بندی سبز، تولید سبز، توزیع و بازاریابی سبز، لجستیک معکوس، مدیریت زیست محیطی و آموزش و پژوهش و 29 شاخص) و مبنای تهیه پرسشنامه قرار گرفته است. در فاز بعدی مؤلفه های استخراج شده به روش تحلیل سلسله مراتبی فازی و کسب نظر خبرگان صنعت مواد غذایی، اولویت بندی می شوند. و در نهایت با استفاده از روش تاپسیس فازی، سه شرکت صنعت مواد غذایی کاله، پاک و لینا نیک مورد سنجش قرار گرفتند. نتایج حاکی از آن است که شرکت های کاله، لینا نیک و پاک به ترتیب رتبه اول تا سوم را از نظر سبز بودن به دست آوردند. و در پایان سعی شده است راهکارها و تحلیلی از نتایج بدست آمده ارائه شود.
واژگان کلیدی: مدیریت زنجیره تامین، مدیریت زنجیره تامین سبز، سیستم مدیریت زیست محیطی، تصمیم گیری های چند معیاره فازی
فهرست مطالب
فصل اول: کلیات تحقیق1
1-1- مقدمه:2
1-2- بیان مسئله و اهمیت موضوع3
1-2-1- صنعت مواد غذایی4
1-3- اهداف تحقیق5
1-4- تاریخچه مدیریت زنجیره تامین سبز و مسائل زیست محیطی5
1-5- سوالات تحقیق7
1-6- روش انجام تحقیق7
1-7- روش گردآوری اطلاعات8
1-8- جامعه و نمونه آماری8
1-9- جنبه های نوآورانه تحقیق9
1-10- اصطلاحات و واژگان کلیدی9
فصل دوم: ادبیات تحقیق11
2-1- تاریخچه مدیریت زنجیره تامین12
2-2- ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و مفاهیم آن13
2-3- اهداف مدیریت زنجیره تامین15
2-4- فرایندهای مدیریت زنجیره تامین16
2-5- راﻫﺒﺮد زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ17
2-6- مفهوم پایداری18
2-6-1- اثر متقابل مدیریت زنجیره تامین و پایداری21
2-6-2- توسعه پایدار21
2-6-3- مدیریت زنجیره تامین پایدار23
2-7- مسئولیت اجتماعی سازمان24
2-7-1- تعریف مسئولیت اجتماعی25
2-8- سیر تکاملی مدیریت محیط زیست26
2-8-1- معرفی استاندارد ایزو 1400028
2-8-2- سیستم مدیریت زیست محیطی29
2-8-3- استاندارد ارزیابی عملکرد زیست محیطی30
2-8-4- استاندارد های برچسب گذاری زیست محیطی30
2-8-5- جنبه های زیست محیطی در استاندارد محصول30
2-9- مدیریت زنجیره تامین سبز30
2-9-1- مفاهیم و تعاریف مدیریت زنجیره تامین سبز31
2-9-2- توسعه مدیریت زنجیره تامین سبز33
2-9-3- ارزیابی چرخه عمر37
2-9-4- تاثیرات مدیریت زنجیره تامین سبز بر استراتژی های صنعت38
2-9-5- مصرف سبز39
2-9-6- مزایای پیاده سازی سیستم مدیریت زنجیره تامین سبز41
2-9-7- موانع پیش رو جهت دستیابی به مدیریت زنجیره تامین سبز44
2-10- مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز46
2-10-1- خرید سبز46
2-10-1-1- سیستم مدیریت زیست محیطی تامین کنندگان47
2-10-2- طراحی و بسته بندی سبز50
2-10-2-1- بسته بندی سبز50
2-10-3- تولید سبز52
2-10-4- لجستیک سبز53
2-10-5- لجستیک معکوس54
2-10-5-1- دلایل استفاده از لجستیک معکوس57
2-10-6- آموزش و پژوهش58
2-10-7- مدیریت زیست محیطی59
2-11- پیشینه تحقیق60
2-11-1- مطالعات خارجی60
2-11-2- مطالعات داخلی63
2-12- صنایع غذایی65
2-12-1- مصرف انرژی و سوخت67
2-12-2- آلودگی آب در اثر صنایع غذایی68
2-12-3- بسته بندی مواد غذایی69
2-13- معرفی شرکت های مورد مطالعه70
2-13-1- معرفی شرکت لینا70
2-13-1-1- چشم انداز71
2-13-1-2- خط و مشی کیفیت72
2-13-1-3- سیستم مدیریت زیست محیطی73
2-13-1-4- جوایز و تندیس ها73
2-13-2- معرفی شرکت کاله74
2-13-2-1- نوآوري و تنوع74
2-13-2-2- كيفيت و سلامت74
2-13-2-3-گستردگي75
2-13-2-4- خط و مشی کیفیت و سیستم مدیریت زیست محیطی75
2-13-2-5- افتخارات77
2-13-3- معرفی شرکت پاک77
2-14- تصمیم گیری های چند معیاره (MCDM)78
2-14-1- ارزیابی و بررسی مدل های MADM80
2-14-2- تصمیم گیری های چند معیاره فازی (FMCDM)81
2-15- مروری بر مفاهیم و تعاریف تئوری فازی:82
2-15-1- مجموعه های فازی82
2-16- نتیجه گیری85
فصل سوم: روش شناسی تحقیق91
3-1- مقدمه92
3-2- روش تحقیق92
3-3- مراحل تحقیق94
3-4- روش گردآوری داده ها و اطلاعات96
3-4-1- شناسایی مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز97
3-4-2- طراحی پرسشنامه97
3-5- جامعه و نمونه آماری98
3-6- اعداد فازی99
3-6-1- اعداد فازی مثلثی99
3-7- تحلیل سلسله مراتبی بوکلی101
3-8- روش بررسی سازگاری103
3-9- روش تاپسیس106
3-9-1 روش تاپسیس فازی107
3-10- متغیرهای زبانی110
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل113
4-1- متغیرهای جمعیت شناختی114
4-2- محاسبات فرآیند غربالگری شاخص های پژوهش115
4-3- تجزیه و تحلیل پرسشنامه ب119
4-4- تجزیه و تحلیل پرسشنامه ج134
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات144
5-1- مقدمه و نتایج شناسایی و غربالگری مؤلفه ها145
5-2- نتایج حاصل از پرسشنامه ب به روش تحلیل سلسله مراتبی فاز بوکلی148
5-3- نتایج حاصل از پرسشنامه ج به روش تاپسیس فازی چانگ150
5-4- بحث و پیشنهادات کاربردی151
5-5- پیشنهادات برای تحقیقات آتی156
منابع157
ضمائم165
فهرست جداول
جدول2-1 موانع پیشرو جهت دستیابی به مدیریت زنجیره تامین سبز45
جدول 2-2 ابعاد و شاخص های شناسایی شده مدیریت زنجیره تامین سبز85
جدول3-1 شاخصهاي تصادفي (RI)105
جدول 3-2 واژه های کیفی و اعداد فازی متناظر با آنها111
جدول 3-3 واژه های کیفی و اعداد فازی متناظر با آنها112
جدول 4-1 متغییرهای جمعیت شناختی114
جدول 4-2 فرآیند غربالگری شاخص های پژوهش116
جدول 4-3 واژه های کیفی و اعداد فازی متناظر با آنها120
جدول4-4 میانگین مقایسات زوجی معیارها122
جدول 4-5 میانگین مقایسات زوجی زیرمعیارهای تامین کننده و خرید سبز123
جدول 4-6 میانگین مقایسات زوجی زیرمعیارهای طراحی و بسته بندی سبز124
جدول 4-7 میانگین مقایسات زوجی زیرمعیارهای تولید سبز124
جدول 4-8 میانگین مقایسات زوجی زیرمعیارهای توزیع و بازاریابی سبز125
جدول 4-9 میانگین مقایسات زوجی مدیریت زیست محیطی126
جدول 4-10 میانگین مقایسات زوجی آموزش و پژوهش و فرهنگ سازی127
جدول 4-11 میانگین مقایسات زوجی لجستیک معکوس128
جدول 4-12 میانگین هندسی نرمالیزه شده معیارها129
جدول 4-13 میانگین هندسی نرمالیزه شده تامین کننده و خرید سبز129
جدول 4-14 میانگین هندسی نرمالیزه شده طراحی و بسته بندی سبز130
جدول 4-15 میانگین هندسی نرمالیزه شده تولید سبز130
جدول 4-16 میانگین هندسی نرمالیزه شده توزیع و بازاریابی سبز130
جدول 4-17 میانگین هندسی نرمالیزه شده مدیریت زیست محیطی131
جدول 4-18 میانگین هندسی نرمالیزه شده آموزش و پژوهش و فرهنگ سازی131
جدول 4-19 میانگین هندسی نرمالیزه شده لجستیک معکوس131
جدول 4-20 ماتریس اوزان نهایی معیار ها نسبت به مدیریت زنجیره تامین سبز132
جدول 4-21 وزن نهایی زیر معیارها132
جدول 4-22 واژه های کیفی و اعداد فازی متناظر با آنها135
جدول 4-23 بردار وزن معیارها135
جدول 4-24 ماتریس تصمیم گیری136
جدول 4-25 ماتریس بی مقیاس فازی138
جدول 4-26 ماتریس تصمیم بی مقیاس وزن دار140
جدول4-27 رتبه بندی گزینه ها143
جدول 5-1 رتبه بندی نهایی معیارهای مدیریت زنجیره تامین سبز148
جدول 5-9 اوزان نهایی زیر معیار ها148
جدول 5-10رتبه بندی گزینه ها150
جدول5- 4 وزن نهایی زیرمعیارهای تولید سبز166
فهرست نمودارها
نمودار 2-1 مقالات با موضوع پایداری در حوزه های مختلف در سال 2006 …………………………………………19
نمودار 2-2 افزایش استفاده از مفهوم پایداری در در ادبیات مدیریت …………………………………………………….20
نمودار 2-3 سهم صنایع غذایی از مصرف برق در سال 1389………………………………………………………………….67
نمودار 2-4 توزیع بسته بندی مواد غذایی در سراسر کشور……………………………………………………………………..68
نمودار 2-5 مواد اولیه مورد استفاده در بسته بندی صنایع غذایی…………………………………………………………..69
فهرست شکل ها
شکل 2-1 ساختار زنجیره تامین……………………………………………………………………………………………………………….13
شکل 2-2 جریان های زنجیره تامین………………………………………………………………………………………………………..14
شکل 2-3 ابعاد توسعه پایدار……………………………………………………………………………………………………………………..24
شکل 2-4 سیر تکاملی زنجیره تامین سبز………………………………………………………………………………………………..35
شکل 2-5 فرآیند استقرار محصولات در زنجیره تامین حلقه بسته………………………………………………………….55
شکل 2-6 مدل های تصمیم گیری در MADM…………………………………………………………………………………….83
شکل 3-1 مراحل انجام تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………..94
شکل 3-2 عدد فازی مثلثی……………………………………………………………………………………………………………………….99
شکل 4-1 ساختار سلسله مراتبی تحقیق ……………………………………………………………………………………………..120
شکل 5-1 مدل مفهومی پژوهش……………………………………………………………………………………………………………144
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1- مقدمه:
با جهانی شدن اقتصاد و افزایش رقابت و توسعه فناوري اطلاعات، بازار عرضه محور به بازار تقاضا محور تبدیل شده است و سازمانها براي حفظ بقاي خود در محیط رقابت جهانی به اهمیت ارضاي نیاز مشتري پی بردند و همچنین دریافتند که ارضاي نیاز مشتري نه فقط بوسیله محصول نهایی بلکه توسط تمام عناصري که در آماده سازي و ساخت و تحویل محصول به مشتري نقش دارند، انجام می شود. به این ترتیب مدیریت زنجیره تامین1 اهمیت پیدا می کند. مدیریت زنجیره تامین به دنبال بیشینه کردن سود و یا کمینه کردن هزینه در سازمان می باشد. اما این موضوع تأثیر منفی سازمان بر محیط مثل از بین رفتن منابع، تخریب زیست بوم و تخریب محیط که تضمین کننده توسعه پایدار است، را نادیده می گرفت تضمین توسعه ي پایدار هر کشور منوط به حفظ و استفاده بهینه از منابع محدود و غیر قابل جایگزین می باشد و اقدامات گوناگونی براي مواجهه با این مسئله توسط دولت ها انجام گرفته که از جمله ي آنها استفاده از مواد خام سازگار با محیط زیست در مراکز تولیدي و صنعتی، کاهش استفاده از منابع انرژي فسیلی و نفتی و استفاده مجدد ضایعات می باشد. تسریع قوانین و مقررات دولتی جهت اخذ استانداردهاي زیست محیطی و تقاضاي رو به رشد مصرف کنندگان براي عرضه محصولات سبز به زنجیره تأمین که تمام فعالیت هاي مرتبط با جریان کالا از مرحله ي ماده خام تا تحویل کالا به مصرف کنندگان نهایی را در بر می گیرد، موجب ظهور مفهوم جدید به نام مدیریت زنجیره تأمین سبز2 شده است. در واقع مدل مدیریتی زنجیره تأمین سبز، جهت حفاظت از محیط زیست می باشد و شرکت ها با استفاده از آن می توانند تأثیرات منفی زیست محیطی را کاهش داده و به استفاده مطلوب از منابع و انرژي دست یابند.
1-2- بیان مسئله و اهمیت موضوع
افزایش نگرانی ها در مورد هشدار هاي محیطی، تولید کننده ها را وادار کرده تا در جهت ایجاد راه کارهایی در زمینه مدیریت محیطی تلاش کنند. دیدگاه هایی نظیر مدیریت زنجیره تأمین سبز، بهره وري سبز، تولید پاك تر و سیستم ها ي مدیریت محیطی براي فعالیت هاي مدیریت سبز به کار گرفته شده اند (ژو و همکاران3، 2008) در این میان، از آنجا که اثرات نا مطلوب محیطی در همه مراحل چرخه عمر محصول، اتفاق می افتد و مدیریت برنامه ها و عملیات محیطی به داخل مرز هاي سازمان محدود نمی شود، دیدگاه مدیریت زنجیره تأمین سبز به عنوان دیدگاهی جامع که همه جریانات از تأمین کنندگان به تولید کنندگان و در نهایت به مصرف کنندگان را در بر می گیرد، مورد توجه بسیاري قرار گرفته است (ژو و همکاران، 2008).
با توجه به تاکیدی که در سازمان ها بر بهره وری با هدف استفاده صحیح و موثر از منابع در راستای اهداف سازمانی شده است و نیز با توجه به الزاماتی که قوانین ملی و بین المللی و همچنین تقاضای مشتریان در مورد مسائل زیست محیطی دارند یک مصالحه و سازشی مناسب بین اهداف دوگانه رشد اقتصادی و حفاظت از محیط زیست به وجود آمده است، که باعث شده است امروزه از زنجیره تامین سبز به عنوان یک سلاح استراتژیک جهت کسب مزیت رقابتی پایدار استفاده شود.
از این رو تضمین و استمرار توسعه پایدار هر کشوری منوط به حفظ و استفاده بهینه از منابع محدود و غالبا غیر قابل جایگزین طبیعی آن می باشد. زنجیره تامین نیز که تمام فعالیتهای مرتبط با جریان تبدیل کالا از مرحله ماده خام تا تحویل کالا به مصرف کنندگان نهایی، بانضمام جریان اطلاعات در سرتاسر زنجیره تامین را در بر می گیرد، تاثیر بالقوه مهمی بر محیط زیست خواهد داشت. مدیران زنجیره تامین بدنبال تحویل سریعتر کالا و خدمات، کاهش زمان تاخیر، کاهش هزینه و افزایش کیفیت می باشند (طاهری، 1385).
اکنون شرکت ها به طور روز افزون در می یابند که مدیریت محیط زیست یک موضوع کلیدی استراتژیک با توان بالقوه برای تاثیر پایا بر عملکرد سازمانی است. برای مثال تعداد زیادی از شرکت ها ISO14001 را (استاندارد سیستم مدیریت محیط زیست) در سازمان های خود پیاده سازی و اجرا کرده اند.
در آینده انتظار می رود که همه شرکت ها نیازمند استراتژی هایی، برای کاهش تاثیرات محصولات و خدماتشان بر محیط زیست باشند. (لویس و گرتساکی4، 2001) تحقیقات و تجربیات نشان می دهند که رابطه نزدیک بین کیفیت محصولات تولید شده و عملکرد زیست محیطی آنها، بر مشتریان جهانی تاثیر گذار می باشد. همچنین این تحقیقات نشان می دهند که چگونه عملکرد مدیریتی شرکتها می تواند تاثیر بیشتری بر رقابت های بین شرکت ها بگذارد. بنابراین مدیریت زنجیره تامین سبز استراتژی مهمی برای کمک به شرکت ها به منظور دستیابی به منافع و بازار های وسیع تر، همراه با کاهش تاثیرات و ریسک های زیست محیطی می باشد، در حالی که همراه با این اقدامات راندمان کاری خود را هم بالاتر می برند. به همین دلیل تحقیقات زیادی برای شناخت ابعاد و معیارهای مدیریت زنجیره تامین سبز صورت گرفته است که می تواند چارچوبی برای ارزیابی سبز بودن زنجیره تامین صنایع مختلف باشد.
1-2-1- صنعت مواد غذایی
در این میان نمی توان نقش واحدهای صنعتی صنایع غذایی را نادیده گرفت. امروزه با توجه به رشد فزاینده واحدهای صنعتی مواد غذایی و تنوع محصولات آنها نمی توان نقش زنجیره تامین آنها را از لحاظ آلودگی های زیست محیطی نادیده گرفت. برای مثال در کشور ما بیش از 10 هزار واحد تولیدی صنایع غذایی وجود دارد. نوع نیازهای انسان و منابع غذایی و پراکندگی آنها در جهان به حدی است که مبادله کالا و خدمات از کشور دیگر را اجتناب‌ناپذیر ساخته است. از سوی دیگر با افزایش جمعیت جهان و گرایش به استفاده از غذاهای آسان کاربرد ( مواد غذایی که به راحتی استفاده می شوند) دو عامل پیش برنده ی صنایع غذایی در آینده خواهد بود (فاطمی امین و مرتضایی، 1392، ص.23).
ﺍﻣﺮﻭﺯﻩ ﺩﺭ ﺻﻨﻌﺖ مواد غذایی ﺑـﻪ دلیل ﮐﻮتاه شدن ﺩﻭﺭﻩ عمر محصوﻻﺕ، افزایش بسته بندی ها و مواد مصرفی، سهم بالای مصرف انرژی و آب در فرآیند تولید ( ﺍﺯ ﺯﻣـﺎﻥ ﻃﺮﺍﺣـﻲ ﻣﺤﺼﻮﻝ ﺗﺎ ﻓﺮﻭﺵ ﺁﻥ)، آلودگی های آبی و خاکی با توجه به ماهیت این صنایع و ﻣﺘﻨﻮﻉ ﺷﺪﻥ ﻣﺤﺼﻮﻻﺕ، ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮﻱ ﺩﺭ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺯﻧﺠﻴره تامین این صنعت ﺍﺯ ﺣﺴﺎﺳـﻴﺖ ﺧﺎﺻـﻲ ﺑﺮﺧـﻮﺭﺩﺍﺭ شده ﺍﺳـﺖ. ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮﻱ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺯﻳﺴﺖ محیطی ﺩﺭ زنجیره تامین تصمیمات متعددی ﻫﻤﭽﻮﻥ: ﻧﺤﻮﻩ حمل، منبع یابی، ﺍﻧﺘﺨاﺏ ﺍﺯ ﺑﻴﻦ ﺗﺎﻣﻴﻦ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻥ و… ﺭﺍ ﻣﺘﺎﺛﺮ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ. لذا مسئله اصلی این تحقیق آن است که با شناسایی مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز و ارزیابی اهمیت آن در صنعت مواد غذایی، چارچوبی را برای پیاده سازی و سنجش میزان سبز بودن زنجیره تامین صنایع ارائه نماید.
1-3- اهداف تحقیق
آشنایی با مفاهیم و چارچوب مدیریت زنجیره تامین سبز
توجه به مدیریت زنجیره تامین سبز به عنوان یک مزیت رقابتی در عصر حاضر
شناسایی و تدوین مولفه های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز و اولویت بندی آن در صنعت مواد غذایی ایران
سنجش شرکت های مواد غذایی از نظر سبز بودن زنجیره تامین
تدوین متدولوژی کاربردی برای سنجش مدیریت زنجیره تامین سبز در صنایع
1-4- تاریخچه مدیریت زنجیره تامین سبز و مسائل زیست محیطی
تعداد زیادی از نویسندگان بر روی مدیریت زنجیره تامین سبز به عنوان یکی از محبوب ترین روش های در حال ظهور مدیریت زیست محیطی شرکت ها که در گذشته مطرح شده است کار کرده اند. ظهور این نوع ادبیات به سال 1990 برمی گردد، که با ظهور مدیریت زیست محیطی، شرکت ها متوجه محیط و مدیریت زنجیره عرضه گردیدند. تا قبل از سال 2000 مقالات کمی در زمینه مدیریت لجستیک، مدیریت زنجیره تامین سبز و محیط زیست وجود داشت، ولی بعدها به خاطر مشکلات زیست محیطی و تهدید زندگی بشر تحقیقات زیادی در این زمینه صورت گرفت. با وجود گرم شدن هوا و نوسان قیمت نفت، تاکید بیشتری بر روی حفاظت محیط زیست می شود، و شروع تحقیقات بسیاری را در حوزه توسعه مفاهیم و تئوری های مدیریت زنجیره تامین سبز داشتیم. امروزه بسیاری از تلاش های تحقیقاتی بر بررسی بین عوامل سبز/ محیطی با عملکرد سازمان/ محیط زیست متمرکز شده اند (ابوقادر وجانسون، 2004).
ﻣﺼﺮف ﺳﺒﺰ اﺑﺘﺪا در اروﭘﺎ ﺷﺮوع ﺷﺪ و در دﻫﻪ 1980 ﺑﻪ اوج ﺧﻮد رﺳﯿﺪ و اﯾـﻦ اﻣـﺮ در آﻟﻤـﺎن ﺷـﺪت ﺑﯿﺸـﺘﺮي داﺷـﺖ. ﻣﺼﺮف ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺗﻮﻟﯿﺪﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﻧﺪ ﮐﻪ درﺑﺎره ﻣﺴـﺎﺋﻞ زیست محیطی ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﻫﺴﺘﻨﺪ. در ﻧﺘﯿﺠﻪ، ﻣﺼﺮف ﮔﺮاﯾﯽ ﺳﺒﺰ ﺑﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺤـﯿﻂ ﺑـﺮاي ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﺰﯾﺖ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ شود. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺼـﺮف ﮔﺮایی ﺳـﺒﺰ ﺑـﺮ اﯾـﻦ اﻣـﺮ ﺗﺄﮐﯿﺪ دارد ﮐﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﺳﺎزﮔﺎري ﻣﺤﺼﻮﻻﺗﺸﺎن ﺑﺎ ﻣﻌﯿﺎرﻫـﺎي زﯾﺴـﺖ ﻣﺤﯿﻄـﯽ را ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ.
ﺗﺮوﺑﺮﯾﺞ (2001)، تجربه شرکت AMDرا در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺄﻣﯿﻦ سبز بیان ﻣـﯽﮐﻨـﺪ. اﯾﻦ ﺷﺮﮐﺖ ﯾﮏ ﺷﺮﮐﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪه رﯾﺰ ﭘﺮدازﻧﺪه و وﺳﺎﯾﻞ ﺣﺎﻓﻈـﻪ ﻧـﻮري اﺳـﺖ ﮐـﻪ در آن ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺄﻣﯿﻦ ﺳﺒﺰ از ﺳﺎل 1999 ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ و در راﺳـﺘﺎي اﺟـﺮاي آن ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎﯾﯽ در ﺷﺮﮐﺖ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ ﺷﻮد؛ ﻧﻈﯿﺮ:
ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اﻣﺮ ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮاي ﻣﺤﯿﻂ، ﺳﻼﻣﺘﯽ و اﻣﻨﯿﺖ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ.
ﺷﺮﮐﺖ و ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎنش ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ ﻓﺮﺻـﺖ ﻫـﺎﯾﯽ را ﺟﺴـﺘﺠﻮ ﻣـﯽﮐﻨﻨـﺪ ﺗـﺎ ﺿـﺎﯾﻌﺎت ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻨﺪی و تحویل را کاهش دهند.
ﻋﻠﯽ رﻏﻢ ﯾﮏ ﺳﺮي ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻫـﺎ ﮐـﻪ در ﻣـﻮرد اﺳـﺘﻔﺎده ﻣﺠـﺪد از ﻣـﻮاد در ﻓﺮآﯾﻨـﺪ وﺟﻮد دارد، ﺷﺮﮐﺖ ﻓﺮﺻﺖ ﻫﺎي دﯾﮕﺮي را ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺠﺪد ﻣﻮاد ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ (شکاری، 1384).
1-5- سوالات تحقیق
مولفه های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز کدامند؟
اولویت بندی مؤلفه های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز در صنعت مواد غذایی کدامند؟
اولویت بندی و سنجش این مولفه ها از نقطه نظر اجرا چگونه است؟
استفاده از کدام یک از روش های تحلیل سلسله مراتبی نتیجه مطلوب تر و واقعی تری را ارائه می کند؟
جایگاه و وضعیت شرکت های مورد مطالعه با لحاظ مدل پیشنهادی مدیریت زنجیره تامین سبز چگونه می باشد؟
1-6- روش انجام تحقیق
روش ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮده ﺷﺪه از ﻧﻮع ﻫﺪف، ﻛﺎرﺑﺮدي، از ﺣﻴﺚ ﺷﻴﻮه ي ﮔﺮدآوري داده ﻫﺎ ﻣﻴﺪاﻧﻲ و از ﻧﻈﺮ ﻣﻴﺰان ﻛﻨﺘﺮل ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ، ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ- ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ اﺳﺖ. در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﺮاي ﭘﻮﺷﺶ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺗﺌﻮري ﺗﺤﻘﻴﻖ، ﻛﺘﺐ ﺗﺨﺼﺼﻲ و ﻋﻤﻮﻣﻲ، ﻣﻘﺎﻻت و ﻧﺸﺮﻳﺎت ﺗﺨﺼﺼﻲ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﮔﺮدآوري داده ﻫﺎ از ﭘﺮﺳﺶ ﻧﺎﻣﻪ و ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ و ﺑﻬﺮه ﮔﻴﺮي از ﻧﻈﺮات اﻓﺮاد ﺧﺒﺮه اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ.
در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ اﺑﺘﺪا ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ در زﻣﻴﻨﻪ مدیریت زنجیره تامین سبز، مولفه های موثر بر مدیریت زنجیره تامین سبز اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪﻧﺪ. ﺳﭙﺲ با غربالگری مؤلفه های شناسایی شده، مولفه های ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ مدیریت زنجیره تامین سبز در صنعت مواد غذایی اﻧﺘﺨﺎب می شوند. و با استفاده از تکنیک تحلیل سلسله مراتبی فازی5 به رتبه بندی مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز می پردازیم. و در نهایت با استفاده تکنیک تاپسیس فازی سه شرکت مورد مطالعه: کاله، پاک و لینا نیک را با استفاده از مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز رتبه بندی خواهیم کرد.
1-7- روش گردآوری اطلاعات
در این مطالعه برای جمع آوري داده ها و اطلاعات تحقیق، افزون بر منابع کتابخانه اي از پرسشنامه نیز استفاده می شود. شاخص هاي زنجیره تأمین سبز با مطالعه متون علمی و مقالات مرتبط با زنجیره تامین سبز بدست خواهند آمد.
در این تحقیق از روش های ذیل برای گردآوری اطلاعات استفاده می شود:
مطالعات کتابخانه ای: ادبیات و مبانی نظر تحقیق با مطالعه کتب، نشریات داخلی و خارجی و موضوعات مرتبط با مدیریت زنجیره تامین سبز و استخراج مقالات مرتبط از سایت های علمی حاصل خواهد شد.
مصاحبه: در تحقیق فوق معیارها، عوامل و محدودیت های مهم و تاثیر گذار طی مصاحبه هایی با کارشناسان خبره و مدیران صنعت مورد نظر، مورد بحث و شناسایی قرار خواهد گرفت.
پرسشنامه: به منظور بررسی دیدگاه کارشناسی، علمی، پرسشنامه هایی برای امتیازبندی و اوزان معیارها طراحی خواهد شد.
1-8- جامعه و نمونه آماری
جامعه آماری در این تحقیق اساتید دانشگاهی، صاحبنظران و کارشناسانی از صنعت مواد غذایی می باشند که با مدیریت زنجیره تامین سبز و مسائل زیست محیطی آشنایی دارند. در این تحقیق سعی شده است در صنعت مواد غذایی با توجه به تخصص و ماهیت کار مدیران و کارشناسان تضمین کیفیت، و بهداشت و محیط6، از این کارشناسان نظرخواهی بیشتری به عمل آید. این صاحبنظران دارای حداقل مدرک لیسانس و سه سال سابقه کاری مرتبط می باشند. با توجه به تعداد معدود آنها سعی بر این است که از نظرات کلیه صاحبنظران استفاده شود.
نمونه آماری این تحقیق از شرکت های مواد غذایی و به روش نمونه در دسترس خبرگان انتخاب شده است. در این تحقیق سعی شده است از شرکت هایی در صنت مواد غذایی که دارای سیستم مدیریت زیست محیطی سرآمدتر و زنجیره تامین سبزتری نسبت به سایر شرکت ها برخوردار هستند، استفاده شود. به همین دلیل شرکت های لبنی کاله و پاک و شرکت لینا نیک تولید کننده انواع اسنک های حجیم شده، در این تحقیق مورد مطالعه قرار گرفته اند.
1-9- جنبه های نوآورانه تحقیق
ﺗﺪﻭﻳﻦ ﻣﻮﻟﻔﻪ ﻫﺎﻱ مدیریت زنجیره تامین ﺳﺒﺰ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﺳﺘﺨرﺍﺝ ﻣﺘﻮﻥ ﻋﻠﻤﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻭ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﻭ ﺁﺯﻣـﻮﻥ ﺁﻥ ﺩﺭ ﻳﮏ ﺻﻨﻌﺖ ﺧﺎﺹ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻭﻟﻴﻦ ﺑﺎﺭ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻣﻄﺮﺡ ﻣﻴﺸﻮﺩ ﻭ ﺑﺎ ﺗـﺪﻭﻳﻦ ﻣﻮﻟﻔـﻪ ﻫـﺎﻱ ﻣﻨﺎﺳﺐ می توان ﻧﻮﺁﻭﺭﻱ ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻃﺮﺡ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﻧﻤﻮﺩ.
1-10- اصطلاحات و واژگان کلیدی
مدیریت زنجیره تامین: ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ تامین منابع، ﺗﺒﺪﯾﻞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮل و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ارﺗﺒﺎﻃﺎت و ﻫﻤﮑﺎري ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎي زﻧﺠﯿﺮه را ﻧﯿﺰ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد.
مدیریت زنجیره تامین سبز: ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه تاﻣﯿﻦ ﺳﺒﺰ، ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ ﮐﻨﻨﺪه ی ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه تامین با الزامات زیست محیطی در تمام مراحل طراحی محصول، انتخاب و تامین مواد اولیه، تولید و ساخت، توزیع و انتقال، تحویل به مشتری و بالاخره پس از مصرف، مدیریت بازیافت و مصرف مجدد به منظور بیشینه کردن میزان بهره وری مصرف انرژی و منابع همراه با عملکرد کل زنجیره تامین است.
سیستم مدیریت زیست محیطی: بدین مفهوم است که واحد های تولیدی و بخش های وابسته به آنها به طور پیوسته و بدون نظارت بخش های زیست محیطی سازمان، اهداف زیست محیطی را اجرا کنند مفهوم این امر آن است که:
استاندارد ها و خط مشی های رسمی زیست محیطی توسط تمام کارکنان آموخته و درک شود.
ملزومات قانونی آن مورد بازنگری قرار گیرد.
آموزش های مناسب انجام گیرد.
اسناد مورد نیاز موجود و قابل کنترل باشد.
تصمیم گیری های چند معیاره: این مدل های تصمیم گیری به دو دسته عمده تقسیم می گردند: مدل های چند هدفه (MODM)7 و مدل های چند شاخصه (MADM)8، به طوریکه مدل های چند هدفه به منظور طراحی بکار گرفته می شوند در حالیکه مدل های چند شاخصه به منظور انتخاب گزینه برتر استفاده می شود.
فصل دوم: ادبیات تحقیق
2-1- تاریخچه مدیریت زنجیره تامین
در طول دو دهه اخیر، مدیران شاهد یک دوره تغییرات شگرف جهانی به واسطه پیشرفت در تکنولوژی، جهانی شدن بازارها و شرایط جدید اقتصاد سیاسی بوده اند. با افزایش تعداد رقبا در کلاس جهانی، سازمان ها مجبور شدند که سریعاً فرآیندهای درون سازمانی را برای باقی ماندن در صحنه رقابت جهانی بهبود بخشند.
در دهه های 70-1960 سازمانها به توسعه جزئیات استراتژی های بازار همت گماردند که بر برآورده کردن «رضایت» مشتریان متمرکز بود. آنها بدین درک نایل آمدند که مهندسی و طراحی قوی و عملیات تولید منسجم و هماهنگ ، پیش نیاز دستیابی به نیازمندیهای بازار و در نتیجه سهم بازار بیشتر است. بنابراین، طراحان مجبور شدند که ایده آل ها و نیازمندیهای موردنظر مشتریان را در طراحی محصولات خود بگنجانند و در حقیقت محصولی را با حداکثر سطح کیفی ممکن، در حداقل هزینه، توام با ایده آل های موردنظر مشتری روانه بازار سازند.
در دهه 1980 با افزایش تنوع در الگوهای موردنظر مشتریان، سازمانهای تولیدی به طور فزاینده ای به افزایش انعطاف پذیری در خطوط تولید، بهبود محصولات و فرآیندهای موجود و توسعه محصولات جدید برای ارضای مشتریان علاقه مند شدند که این موضوع – به نوبه خود – چالشهای جدیدی را برای آنها رقم زد.
در دهه 1990 به موازات بهبود در توانمندیهای تولید، مدیران صنایع درک کردند که مواد و خدمات دریافتی از تامین کنندگان مختلف تاثیر بسزایی در افزایش توانمندیهای سازمان به منظور برخورد با نیازمندیهای مشتریان دارد که این امر به نوبه خود، تاثیر مضاعفی در تمرکز سازمان و پایگاههای تامین و استراتژی های منبع یابی بر جا نهاد. همچنین مدیران دریافتند که صرفاً تولید یک محصول کیفی، کافی نسبت، در واقع تامین محصولات با معیارهای موردنظر مشتری (چه موقع، کجا، چگونه) و با کیفیت و هزینه مورد نظر آنها، چالشهای جدیدی را به وجود آورد. در چنین شرایطی به عنوان یک نتیجه گیری از تغییرات مذکور دریافتند که این تغییرات در طولانی مدت برای مدیریت سازمانشان کافی نیست. آنها باید در مدیریت شبکه همه کارخانجات و شرکتهایی که ورودیهای سازمان آنها را (به طور مستقیم و غیرمستقیم) تامین می کردند، همچنین شبکه شرکتهایی مرتبط با تحویل و خدمات بعد از فروش محصول به مشتری درگیر می شدند. با چنین نگرشی رویکردهایی «زنجیره تامین» و «مدیریت زنجیره تامین» پای به عرصه وجود نهادند.
2-2- ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و مفاهیم آن
اﻫﻤﯿﺖ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ در ﺗﻌﺮﯾﻒ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ. اﺳﺘﺪﻟﺮ9 و کیلگر10 (2005) زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ را اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ: زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻫﺎﯾﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﺎزﻣﺎن ﻫﺎي ﺑﺎﻻدﺳﺖ و ﭘﺎﯾﯿﻦ دﺳﺖ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺷﺪه اﻧﺪ و ﺑﺎ ﯾﮏ ﻣﺤﺼﻮل ﯾﺎ ﺧﺪﻣﺖ و از ﻃﺮﯾﻖ اﻧﺠﺎم ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎ و ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﭘﯽ اﯾﺠﺎد ارزش ﺑﺮاي ﻣﺸﺘﺮي ﻧﻬﺎﯾﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
زنجیره تامین تمام فعالیت های مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد، از مرحله تهیه ماده اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرف کننده را شامل می شود. بطور گسترده تر یک زنجیره تامین، شامل حداقل دو یا سه سازمان است که از نظر قانونی از هم جدا بوده و توسط جریان های مواد، اطلاعات و مالی به هم مرتبط هستند (شکل2-2). این سازمان ها می توانند سازمان هایی باشند که قطعات و محصولات نهایی تولید می کنند و حتی فراهم کنندگان خدمات لجستیک و خود مشتری نهایی را نیز در بر می گیرند (استدلر و کیلگر، 2005).
شکل2-2 جریان های زنجیره تامین
(فردندال11 و هیل12، (2000))
ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﻧﺠﻤﻦ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ زﯾﺮ را از ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ اراﺋﻪ داده اﺳﺖ: ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ تامین منابع، ﺗﺒﺪﯾﻞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮل و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ارﺗﺒﺎﻃﺎت و ﻫﻤﮑﺎري ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎي زﻧﺠﯿﺮه را ﻧﯿﺰ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد. اﯾﻦ اﻋﻀﺎ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺗﺎﻣﯿﻦ کنندگان، واﺳﻄﻪها، ﻣﺸﺘﺮﯾﺎن و … ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه تامین ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻋﺮﺿﻪ و ﺗﻘﺎﺿﺎ ﺑﯿﻦ ﯾﮏ ﯾﺎ ﭼﻨﺪ ﺳﺎزﻣﺎن را ﻫﻢ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه دارد (دفی و ستانک13، 2005). هیلتوفث14 (2009) ﻧﯿﺰ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ دﯾﺪﮔﺎﻫﻬﺎﯾﯽ ﻣﻄﺮح ﻣﯽکند ﮐﻪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﯾﮑﭙﺎرﭼﮕﯽ و ﻫﻤﮑﺎري ﮐﺎرآﻣﺪ ﺑﯿﻦ ﻣﻮاد، اﻃﻼﻋﺎت و ﺟﺮﯾﺎن ﻫﺎي ﻣﺎﻟﯽ در ﻃﻮل زﻧﺠﯿﺮه تاﻣﯿﻦ اﺳﺖ. اﯾﻦ ﯾﮑﭙﺎرﭼﮕﯽ موﺟﺐ می شود که کالا به موقع، با مقدار مناسب و کمترین هزینه ممکن در مکان مطلوب باشد و نیازهای ﻣﺸﺘﺮي را ارﺿﺎ ﻧﻤﺎﯾﺪ. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ، ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺟﺮﯾﺎن ﻣﻮاد را از ﺗﺎﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪه ﺗﺎ ﻣﺸﺘﺮي ﻫﻤﺎﻫﻨﮓ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ (شکل 2-2). ﺳﻮ و ﻫﻤﮑﺎران15 (2008) ﻧﯿﺰ ﺑﺮ اﻫﻤﯿﺖ ﮐﯿﻔﯿﺖ رواﺑﻂ و ﻫﻤﮑﺎري در ﻃﻮل زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺗﺎﮐﯿﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و راﺑﻄﻪ ﻣﯿﺎن ﻋﻨﺎﺻﺮ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ را از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ سازمان ها ﻣﯽ داﻧﻨﺪ.
زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ در ﻣﻘﯿﺎس ﮔﺴﺘﺮده ﺧﻮد ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺑﯿﻦ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ، در ﺣﺎﻟﯽ در ﻣﻘﯿﺎس ﮐﻮﭼﮑﺘﺮ ﺑﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﻌﻨﺎي زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ درون ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﻣﯽ باشد. در زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ درون ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ رواﺑﻂ و ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ ﻣﯿﺎن ﺑﺨﺶ ﻫﺎي وﻇﯿﻔﻪ اي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺎزارﯾﺎﺑﯽ، تولید، خرید ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ و … میﺑﺎﺷﺪ (استدلر و کیلگر، 2005).
2-3- اهداف مدیریت زنجیره تامین
ﻫﺪف از ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺑﻬﺒﻮد ﮐﺎراﯾﯽ ﻓﺮآﯾﻨﺪ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ اﺳﺖ ﺗﺎ محصول مناسب، به موقع و با کمترین هزینه به دست مشتری ﺑﺮﺳﺪ (سای و همکاران16، 2007). اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻮﺟﺐ ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﯾﯽ ﺑﻬﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﺸﺘﺮي و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺳﻮددﻫﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﻮد، ﺑﺴﯿﺎري از ﻣﺪﯾﺮان را ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﺤﺚ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ (کچن و همکاران17، 2004) ، ﺷﻔﯿﻌﯽ و ﻫﻤﮑﺎراﻧﺶ (1388)، ﻋﻮاﻣﻞ سوق دﻫﻨﺪه ﺳﺎزﻣﺎن ﻫﺎ ﺑﻪ ﺳﻮي ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ را ﺑﻪ ﺻﻮرت زﯾﺮ ﺑﯿﺎن ﮐﺮده اﻧﺪ: ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﺑﻬﺒﻮد، اﻓﺰاﯾﺶ ﺳﻄﺢ ﺑﺮون ﺳﭙﺎري، ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ، اﻫﻤﯿﺖ ﺗﺠﺎرت ﺟﻬﺎﻧﯽ، اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺷﺪن، ﻓﺸﺎرﻫﺎي رﻗﺎﺑﺘﯽ، اﻓﺰاﯾﺶ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ و ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻮﺟﻮدي ﻫﺎ.
همچنین شکاری (1384)، اهداف مدیریت زنجیره تامین را به دو دسته اصلی و فرعی تقسیم کرده است که عبارتند از:
اهداف اصلی:
تاکید بر برآورده ساختن مؤثر تقاضاهای مشتریان
افزایش سهم بازار و سود برای همه سازمان های درگیر در زنجیره تامین
اهداف فرعی:
ایجاد توانایی توسعه محصولات جدید
حداقل نمودن مدت زمانی که یک محصول زنجیره تامین را طی کرده و به دست مشتری نهایی می رسد.
حداکثر نمودن انعطاف پذیری زنجیره تامین در برآورده کردن نیازهای مشتریان
2-4- فرایندهای مدیریت زنجیره تامین
ﻓﺮﺁﻳﻨﺪﻫﺎﻱ ﺯﻧﺠﻴﺮﻩ ﺗﺎﻣﻴﻦ ﺍﺯ ﺩﻳﺪﮔﺎﻫﻬﺎﻱ ﻣﺘﻔﺎﻭﺗﻲ ﺩﺳﺘﻪ ﺑﻨﺪﻱ ﺷﺪﻩ ﻭ ﻣـﻮﺭﺩ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﻗـﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓته ﺍﻧﺪ که ما در اینجا به سه فرآیند عمده آن اشاره خواهیم کرد:
مدیریت اطلاعات: امروزه نقش، اهمیت و جایگاه اطلاعات برای همگان بدیهی است. گردش مناسب و انتقال صحیح اطلاعات باعث می شود تا فرایندها مؤثرتر و کاراتر گشته و مدیریت آنها آسان تر گردد. این نکته در بحث مدیریت اطلاعات در زنجیره، مدیریت سیستم های اطلاعاتی و انتقال اطلاعات نیز صحت دارد. مدیریت اطلاعات هماهنگ و مناسب میان شرکا باعث خواهد شد تا تاثیرات فزاینده ای در سرعت، دقت، کیفیت و جنبه های دیگر وجود داشته باشد. مدیریت صحیح اطلاعات موجب هماهنگی بیشتر در زنجیره خواهد شد.
مدیریت لجستیک: در تحلیل سیستم های تولیدی، موضوع لجستیک بخش فیزیکی زنجیره تامین را در بر می گیرد. این بخش که کلیه فعالیت های فیزیکی از مرحله تهیه ماده خام تا محصول نهایی شامل فعالیت های حمل و نقل، انبارداری، زمانبندی تولید و … را شامل می شود، بخش نسبتاً بزرگی از فعالیت های زنجیره تامین را به خود اختصاص می دهد. در واقع، محدوده لجستیک تنها جریان مواد و کالا نبوده بلکه محور فعالیت های زنجیره تامین است که روابط و اطلاعات، ابزارهای پشتیبان آن برای بهبود فعالیت ها هستند.
مدیریت روابط: مدیریت روابط، تاثیر شگرفی بر همه زمینه های زنجیره تامین و همچنین سطح عملکرد آن دارد. در بسیاری از موارد، سیستم های اطلاعاتی و تکنولوژی مورد نیاز برای فعالیت های مدیریت زنجیره تامین به سهولت در دسترس بوده و می توانند در یک دوره زمانی نسبتاً کوتاه تکمیل و بکار گمارده شوند. اما بسیاری از شکست های آغازین در زنجیره تامین، معلول انتقال ضعیف انتظارات و توقعات و نتیجه رفتارهایی است که بین طرف های درگیر در زنجیره به وقوع می پیوندد. علاوه بر این مهمترین فاکتور برای مدیریت زنجیره تامین موفق، ارتباط مطمئن میان شرکا اعتماد متقابل به قابلیت ها و توانایی های یکدیگر داشته باشند. در توسعه هر زنجیره تامین یکپارچه، توسعه اطمینان و اعتماد در میان شرکا از عوامل مهم نیل به موفقیت است (جعفر نژاد، 1387).
2-5- راﻫﺒﺮد زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ
ﭘﺲ از ﺑﺤﺚ در مورد ﻣﻔﻬﻮم ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ در اداﻣﻪ آن را در ﺳﻄﺢ راﻫﺒﺮدي ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده و در ﻣﻮرد راﻫﺒﺮدﻫﺎي زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻣﺒﺎﺣﺜﯽ را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﺎﯾﯿﻢ. ﻣﺎﯾﮑﻞ ﭘﻮرﺗﺮ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ اﻫﻤﯿﺖ راﻫﺒﺮد در اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎ ﯾﺎ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎﯾﯽ ﻣﺘﻔﺎوت از رﻗﺒﺎ اﻧﺠﺎم دﻫﯿﻢ ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﻓﻌﺎلیتﻫﺎي ﻣﺸﺎﺑﻬﯽ را ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺘﻔﺎوت اﺟﺮا ﮐﻨﯿﻢ (هافمن18، 2010). در دهه های اخیر ﮐﺸﻒ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻣﺴﯿﺮ دﺳﺖ ﯾﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻣﺰﯾﺖ رﻗﺎﺑﺘﯽ از زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﮔﺬرد. در واﻗﻊ ﻧﺤﻮه ﻃﺮاﺣﯽ ﺷﺒﮑﻪ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و ارﺗﺒﺎﻃﺎت درون آن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي ﻣﺘﻔﺎوت، ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻨﺸﺎء اﯾﺠﺎد ﯾﮏ ﻣﺰﯾﺖ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺑﺮاي ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺎﺷﺪ. و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ ﻫﺎي ﮐﺴﺐ و ﮐﺎر اﻣﺮوز، ﺷﯿﻮه ﻃﺮاﺣﯽ اﯾﻦ ﺷﺒﮑﻪ ﻫﺎ و ارﺗﺒﺎﻃﺎت درون آن ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺿﺎﻣﻦ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﯾﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺎﺷﺪ (کریستوفر و ترویل19، 2002). ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﯽ در زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺗﻮﺳﻂ روث و ﺟﮑﺴﻮن ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ: ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﯽ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﯾﮏ ﺗﺨﺼﺺ ﺗﻮﻟﯿﺪي وﯾﮋه اﺳﺖ، ﻣﺎﻧﻨﺪ: ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﻫﺎي ﭘﺮﺳﻨﻞ، ﯾﮑﭙﺎرﭼﮕﯽ ﺳﯿﺴﺘﻢ، ﯾﺎ ﻓﻦ آوري ﻫﺎي ﺧﺎص ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻧﻘﻄﻪ از زﻧﺠﯿﺮه ارزش ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺷﺪه و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺑﺮاي ﺳﺎزﻣﺎن اﯾﺠﺎد ﻧﻤﺎﯾﺪ. ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﯽ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻮﺟﻮد ﻣﯽ آﯾﺪ و ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣﯽ ﺷﻮد (روزنویگ و رز20، 2007).
ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻋﻤﻠﯽ اﻫﻤﯿﺖ راﻫﺒﺮدﻫﺎي زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ را در ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ و ﻣﺰﯾﺖ رﻗﺎﺑﺘﯽ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ راﻫﺒﺮدﻫﺎي ﺳﺎزﻣﺎن آﺷﮑﺎر ﻣﯽ ﺳﺎزد اﻣﺎ آﻧﭽﻪ واﻗﻌﯿﺖ دارد اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم آن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اﺳﺖ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ (اسچنلر و همکاران21، 2007). ﺑﻪ اﯾﻦ دﻟﯿﻞ دﻣﯿﺘﺮ و همکاران22 (2006) ﺑﯿﺎن ﻣﯽ دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت در زﻣﯿﻨﻪ اﯾﺠﺎد ﺗﻮازن ﻣﯿﺎن ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و راﻫﺒﺮد ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺤﺪود و ﻧﺎﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ در ادﺑﯿﺎت ﻣﻮﺿﻮع، اﻫﻤﯿﺖ ﺗﻮازن ﻣﯿﺎن راﻫﺒﺮدﻫﺎي زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ و ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺴﯿﺎر ﺗﺎﮐﯿﺪ ﺷﺪه اﺳﺖ.
2-6- مفهوم پایداری
اصطلاح پایداری به صورت گسترده سیاستمداران، مطبوعات معروف و ژورنال های معتبر علمی مطرح می شود. نمودار (2-1) تعداد مقالات با موضوع زیست محیطی و پایداری در حوزه های مختلف را آورده است که نشان دهنده کاربرد و اهمیت پایداری در حوزه های مختلف علمی است (لینتون23 و همکاران، 2007).
نمودار 2-1 تعداد مقالات با موضوع پایداری در حوزه های مختلف در سال 2006
(لینتون، 2007)
در حالیکه اولین بررسی ها در زمینه پایداری به فرهنگ های سنتی و قدیمی بر می گردد. توجهات اخیر به این موضوع در حوزه فعالیت های اقتصاددانان و فیلسوفان قابل مشاهده است. بطور همزمان مفهوم پایداری وارد فرهنگ عمومی، کتاب ها و فیلم ها شد. در دهه 1990 مفهوم پایداری وارد مدیریت شده و پس از آن به سرعت افزایش یافته است. نمودار (2-2) نشان دهنده میزان رشد مفهوم پایداری در ادبیات مدیریت می باشد.
نمودار2-2 افزایش استفاده از مفهوم پایداری در ادبیات مدیریت (لینتون، 2007)
سوالات مطرح در زمینه پایداری عبارتند از:
نسل های آینده نیازمند چه منابعی خواخند بود؟
میزان مجاز آلاینده های طبیعت بدون تاثیر منفی بر نسل های آینده چه میزان است؟
میزان بهره برداری از منابع تجدید پذیر، با اطمینان از اینکه این منابع همچنان تجدید پذیر باقی بمانند، چقدر است؟
میزان تاثیر تکنولوژی بر استفاده منابع طبیعی، همراه با افزایش فراوانی مواد، چقدر می باشد؟
عوامل موثر در بازار تا چه میزان بر اجرای پایداری تاثیر گذار می باشند؟
آیا روش زندگی انسان جهت دستیابی به پایداری نیاز به تغییر دارد؟ این تغییرات چگونه باید باشد؟
چه نوع سیاست هایی جهت دستیابی به پایداری مورد نیاز می باشند؟( لینتون، 2007)
2-6-1- اثر متقابل مدیریت زنجیره تامین و پایداری
به طور کلی زنجیره تامین زنجیره ای است که فعالیت های مرتبط با جریان کالا و تبدیل مواد، از مرحله تهیه مواد اولیه تا مرحله تحویل کالای نهایی به مصرف کننده را شامل می شود. بنابراین پایداری نیز کلیه موضوعات و فرآیندهای مدیریت زنجیره تامین را در بر می گیرد: طراحی محصول، ساخت و تولید محصول، گسترش محصول، پایان چرخه عمر محصول و فرآیند بازیافت در انتهای چرخه عمر محصول (لینتون، 2007).
مدیریت زنجیره تامین بر یکپارچه سازی فعالیت های زنجیره تامین و نیز جریان های اطلاعاتی مرتبط با آنها از طریق بهبود در روابط زنجیره تامین، برای دستیابی به مزیت رقابتی مشتمل می شود. بنابراین، مدیریت زنجیره تامین عبارت است از فرآیند یکپارچه سازی فعالیت های زنجیره تامین و نیز جریان های اطلاعاتی مرتبط با آن، از طریق بهبود و هماهنگ سازی فعالیت ها در زنجیره تامین تولید و عرضه محصول (اشتدلر و کیگلر، 2005).
2-6-2- توسعه پایدار
توسعه پایدار، ایده جدیدی نیست، اما تاریخی طولانی دارد. روشی که در دهه 1980 ادبیات دو علم توسعه و محیط زیست را به هم نزدیک کرد، جدید بود و ماهیت ارزشمند به هم وابسته این اهداف را مشخص نمود. در دهه 1990 مفهوم توسعه پایدار، مفاهیم توسعه مبنی بر واقعیت محیط زیست های بومی و نیازهای فقیرترین بخش های جامعه را در برگرفت که از مدل های خطی موازی توسعه اقتصاد آماری در دهه 1960 بسیار فاصله گرفته بودند (الیوت، 1388، ص. 59).
اجلاس زمین در ریودوژانیرو در سال 1992 اهمیت موضوع را پیش از پیش در سطح جهان مطرح ساخت و دستور کاری مبنی بر تلاش های جمعی همه کشورها را برای تحقق توسعه پایدار تدوین کرد (الیوت، 1388، ص. 16).
لازمه دستیابی به توسعه پایدار، درک و به کارگیری این مفهوم است که آینده ما به عنوان یک فرد از جامعه انسانی، یک خانواده، یک جامعه، یک ملت و یک زمین در ارتباطات متقابل بین انسان و محیط زیست خلاصه شده است.
برخی تعاریف توسعه پایدار عبارتند از:
توسعه پایدار الگویی از تحولات اقتصادی، ساختاری و اجتماعی است که مزایای اقتصادی و دیگر مزایای اجتماعی زمان حاضر را، بدون به خطر انداختن مزایای بالقوه آینده، بهینه می سازد (گودمن24 و ردکلیفت25، 1992).
توسعه پایدار فرآیندی است که در آن خط مشی اقتصادی، مالی، انرژی، کشاورزی، صنعتی و سایر خط مشی ها به گونه ای طراحی می شوند که منجر به توسعه پایدار اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی برای بشر گردند (پرونک26 ومهابوبل27، 1992).
در سال 1992 در کنفرانس زمین توسعه پایدار چنین تعریف شد: رفع نیازهای نسل حاضر بدون چشم پوشی از نیازهای نسل های آینده. کمسیون جهانی محیط زیست، توسعه پایدار را اینگونه تعریف کرد: “توسعه پایدار فرآیند تغییری است در استفاده از منابع، هدایت سرمایه گذاری ها و جهت دهی توسعه تکنولوژی که با نیازهای حال و آینده سازگار باشد” (Wikipedia.org/wiki/Sustainable_development, 2013).
تعریف ارائه شده توسط کمسیون برانت لند28 (کمسیون جهانی پایداری و توسعه) عبارتست از: “توسعه ای که نیازهای نسل امروز را بدون اینکه توانایی نسل های آتی را در برآوردن نیازهای خود به مخاطره اندازد تامین کند و اینکه توسعه پایدار رابطه متقابل انسان ها و طبیعت در سراسر جهان است” (کراج29 و روجر30، 2008).
2-6-3- مدیریت زنجیره تامین پایدار31
واژه ” مدیریت پایدار زنجیره تامین ” اولین بار در دهه 1980 توسط کمسیون جهانی توسعه پایدار32 با انتشار واژه ” استفاده پایدار” و “توسعه پایدار” مورد استفاده قرار گرفت. کمسیون جهانی توسعه پایدار با اشاره به تهدیدهای ناشی از نابودی منابع طبیعی انسان ها و حیوانات و محیط زیست واژه “توسعه پایدار” را در سال 1987 تعریف کرد. جهت دستیابی به توسعه پایدار، سازمان ها بقای خود را در مسئولیت پذیری در سه حوزه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی یافته اند. بدین منظور سازمان های موفق با اتخاذ مدل مدیریت سبز، موفقیت پایدار خود را توسعه می دهند. توسعه پایدار دارای سه جنبه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی (شکل2-3) می باشد (فراهانی و همکاران، 2009).
شکل2-3 ابعاد توسعه پایدار (کراج و روجر، 2008)
با توجه به تمرکز زنجیره تامین پایدار بر مسئولیت های اجتماعی و زیست محیطی، در ادامه به بررسی این مفاهیم خواهیم پرداخت.
2-7- مسئولیت اجتماعی سازمان33
اساساً یک سازمان بر حسب نیازی عمومی و اجتماعی به وجود می آید و مبنای ایجاد سازمان نیاز به تولید کالا ویا ارائه خدمت به جامعه است. بنابراین نه سازمان می تواند خود را از جامعه جدا کند و نه جامعه می تواند بدون سازمان زندگی کند و هر تصمیم و عمل سازمان به نحوی روی جامعه تاثیر می گذارد. تاثیر گذاری فوق باعث می شود که عموم جامعه، خود را در عملکرد سازمان سهیم دانسته و از سازمان مسئولیت خواسته و حسابرسی کنند.
مسئولیت های اجتماعی موجب می شود سازمان ها قوانین محیط زیست را، به عنوان الزام قانونی، بطور دقیق تر و جدی تر دنبال و کنترل کنند. با ایجاد مسئولیت های اجتماعی، سازمان ها این قوانین را جز موارد اعتباری، ارزشی و الزامی کسب و کار خود و تامین کنندگان تلقی خواهند کرد.
با توجه به اهمیت این موضوع بنیاد مدیریت کیفیت اروپا34، که وابسته به اتحادیه اروپاست، در مدل الگوی تعالی خود برای سازمان ها، مسئولیت اجتماعی شرکت ها را به عنوان یکی از ارزش های هشت گانه خود معرفی کرده است. همچنین، یکی از معیارهای نه گانه خود را برای ارزیابی شرکت ها، به این امر اختصاص داده و 8 درصد از امتیاز کل ارزیابی یک سازمان را برای این معیار در نظر گرفته است (http://www.efqm.org).
2-7-1- تعریف مسئولیت اجتماعی
مسئولیت اجتماعی به طور اعم، به فعالیت هایی گفته می شود که صاحبان سرمایه و بنگاه های اقتصادی به صورت داوطلبانه، به عنوان یک عضو موثر و مفید در جامعه، انجام می دهند.
می توان مسئولیت اجتماعی سازمان ها را چنین تعریف کرد:
مسئولیت های اجتماعی سازمان ها عبارت است از الزام به پاسخگویی و برآورده کردن انتظارات گروه های ذینفع خارجی اعم از مشتریان، تامین کنندگان، توزیع کنندگان، حافظان محیط زیست و کارمندان سازمان با حفظ منافع گروه های ذینفع داخلی اعم از مالکان یا سهامداران و کارکنان سازمان.
گروه های ذینفع سازمان ها عبارتند از: مالکان یا سهامداران، مدیران، کارکنان، مشتریان یا مصرف کنندگان، تامین کنندگان، توزیع کنندگان، سازمان های حافظ محیط زیست، مردم محل فعالیت سازمان، دولت، رقبا، بانک ها و موسسه های مالی، رسانه ها و جامعه علمی.
گریفین و بارنی35 مسئولیت اجتماعی را چنین تعریف می کنند: مسئولیت اجتماعی، مجموعه وظایف و تعهداتی است که سازمان بایستی در جهت حفظ و مراقبت و کمک به جامعه ای که در آن فعالیت می کند، انجام دهد (www.csriran.com, 2013).
کارول، در مطالعه ای که با عنوان “هرم مسئولیت اجتماعی بنگاه” منتشر شد برای هر سازمان چهار دسته مسئولیت اجتماعی در نظر گرفته است:
نیازهای اقتصادی: سازمان ها موظف هستند نیازهای اقتصادی جامعه را برآورده کنند و کالا ها و خدمات مورد نیاز آن را تامین کنند و انواع گره های مردم را از فرآیند کار بهره مند سازند.
رعایت قوانین و مقررات عمومی: مانند توجه به بهداشت و ایمنی کارکنان و مصرف کنندگان و آلوده نکردن محیط زیست
رعایت اخلاق کسب و کار: در این قلمرو اصولی چون صداقت، انصاف و احترام جا دارد.
مسئولیت های بشر دوستانه: تعبیر دیگر کارول از این مولفه، “شهروند خوب” بودن است، یعنی مشارکت سازمان در انواع فعالیت هایی که معضلات جامعه را کاسته و کیفیت زندگانی آن را بهبود بخشد (رحمان سرشت و همکاران، 1388، ص. 98).
2-8- سیر تکاملی مدیریت محیط زیست
سری استاندارد های مدیریت زیست محیطی بر اساس الزام و نیاز جهانی به منظور حفظ حیات موجودات و نسل های آتی شکل گرفته و توجه جهانی را به محیط زیست طلب کرده است.
در سال1968، هیئت اعزامی کشور سوئد به سازمان ملل متحد را می توان به عنوان اولین ندای رسمی در مقام جلب توجه جهانی برای پیدا کردن راه حل مشکلات روز افزون محیط زیست بشمار آورد.
اولین کنفرانس سازمان ملل با عنوان “انسان و محیط زیست” با حضور 1200 نفر از 113 کشور در سال 1972 در شهر استکهلم برگزار شد. در پایان این کنفرانس قطعنامه ای در 26 اصل که مردم جهان را ترغیب و راهنمایی به حفظ و ارتقاء محیط زیست می کند صادر گردید. همچنین با تصویب بیانیه ای خط مشی رفتار زیست محیطی افراد و دولت ها تعیین شد (هروی، 1384).
درسال 1990 منشور “تجارت برای توسعه پایدار” توسط اتاق بازرگانی بین المللی36 تهیه شد. منشور تجارت برای توسعه پایدارشامل 16 اصل برای مدیریت زیست محیطی است .
درآوریل 1992 موسسه استاندارد بریتانیا دومین استاندارد سیستم های مدیریت محیط زیست را با نام BS7550که بر اساس مدل های استاندارد مدیریت و تضمین کیفیت ایزو9000 تهیه شده بود



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید