دانشگاه یزد
دانشكده مهندسي صنايع
پايان نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد
رشته مهندسي صنايع گرايش صنايع- صنايع
عنوان:
تخصیص سفارش به تأمین کنندگان به کمک الگوریتم های متاهیوریستیک در شرکت صنایع برق زاویر
نگارنده:
مهدی همتی
استاد راهنما:
جناب آقاي دكتر احمد صادقیه
استاد مشاور:
جناب آقاي دكتر محمد علی وحدت
اسفند 90
تقدیم به :
همسر مهربانم كه از آغاز راه همواره مشوق و همگام من بوده و كمكهاي شاياني در به ثمر رسيدن پايان نامه نموده است.

با تشکر از:
جناب آقاي دکتر صادقیه و جناب آقاي دکتر وحدت که همواره با راهنماييهاي خود مرا ياري دادند.
چكيده
امروزه با توجه به پيشرفت در تکنولوژي، جهاني‌شدن بازارها، تنوعطلبي مشتريان و افزایش رقابت،سازمانها برای بقا نیاز به به بهبود فرآیندهای داخلی خود دارند. جلب رضایت مشتریان همزمان با مدیریت هزینه نهایی، سازمانها را بر آن داشته است تا تعامل بیشتری با تأمینکنندگان خود داشته باشند و کیفیت تولید قطعات اولیه را تحت نظر داشته باشند. علاوه بر آن در شرایطی که خریداران تنها به منافع خود بیندیشند نمیتوانند انتظار روابط بلند مدت و رشد دهندهای با تأمینکنندگان داشته باشند. بنابراین لزوم توجه به منافع کل اعضای زنجیره تأمین و تمرکز روی سیاست برنده- برنده برای سازمانها و تأمینکنندگان بیش از پیش احساس میشود.
در اين تحقیق شرايطي مد نظر است كه يك خريدار در نظر دارد قطعهاي را از چند تأمينكننده تأمين كند ولي با توجه به اينكه همواره درصدي از اقلام دريافت شده معيوب هستند و پذيرش يا رد آنها روي روابط بلند مدت تأمينكننده و خريدار تأثيرگذار است، تصميمگيري در اين خصوص اهميت خاصي دارد. در اين تحقیق چند روش تصميمگيري مختلف در خصوص اقلام معيوب معرفي شده و مدلسازي بر اساس راههاي مختلف برخورد با این اقلام معيوب انجام میشود،كه نهايتاً منجر به انتخاب بهترين روش تصميمگيري با اين اقلام معيوب خواهد شد.
كلمات كليدي:
انتخاب تأمين‌كننده، هماهنگي در زنجيره تأمين، برخورد با اقلام معيوب، منافع مشترک
فهرست
فصل1 مقدمه4
مقدمه5
فصل2 مرور ادبيات موضوع11
2-1- مقدمه12
2-2- کتابها12
2-3- مقالات13
2-3-1- مقالات مرتبط با انتخاب تأمين کننده و تخصيص سفارش به تأمين کننده14
2-3-2- مقالات مرتبط به حوزه هماهنگي خريدار و تأمين کننده31
2-4- خلاصه37
فصل3 مدلسازي مسأله40
3-1- مقدمه41
3-2- فرض‌هاي مدل42
3-3- پارامترهای مسأله42
3-4- مدل‌سازي تابع هدف43
3-4-1- محاسبه هزينه ساليانه خريدار43
3-4-2- هزينه‌ي سفارشدهي ساليانه خريدار44
3-4-3- هزينه نگهداري ساليانه خريدار44
3-5- هزينه هر تأمينكننده46
3-5-1- هزينه تولید46
3-5-2- هزينه آمادهسازي46
3-5-3- هزينه نگهداري موجودي تأمينكننده46
3-6- مدلسازی بر اساس تصمیمگیری در خصوص اقلام معیوب47
3-7- تعريف محدوديتها51
3-8- ساده سازي مدل51
3-9- خلاصه54
فصل4 متدولوژي حل مسأله55
4-1- مقدمه56
4-2- معرفي الگوريتم ژنتيک56
4-3- ويژگيهاي الگوريتم ژنتيک58
4-4- ساز و کار الگوريتم ژنتيک58
4-5- مراحل استفاده از الگوريتم ژنتيک59
4-5-1- مشخص کردن ترتيب در ساخت کروموزوم60
4-5-2- تعريف تابع تناسب60
4-5-3- مشخص کردن عملگرهاي الگوريتم ژنتيک61
4-5-4- تعيين مسير جستجو61
4-6- مراحل رسيدن به جواب62
4-7- خلاصه:63
فصل5 مطالعه موردی64
5-1- مقدمه65
5-2- معرفي شرکت صنایع برق زاویر65
5-2-1- تاريخچه65
5-2-2- امكانات و تجهيزات65
5-2-3- انواع محصولات توليدي شركت صنایع برق زاویر65
5-3- مثال عددي66
5-4- نتایج69
5-5- خلاصه71
فصل6 نتیجه گیری و مطالعات آتی72
6-1- نتایج73
6-2- مطالعات آتی74
مراجع………………………………………………………………………………………………………………………………………….75
پیوست 1……………………………………………………………………………………………………………………………………. 82
فصل 1:
مقدمه
مقدمه
عنوان اين پاياننامه “تخصيص سفارش به تأمينکنندگان به کمک الگوريتمهاي متاهيوريستيک در شرکت صنايع برق زاوير” است.
با گذر زمان، سازمان‌ها شاهد تغييرات وسيع جهاني به خاطر پيشرفت در تکنولوژي، جهاني‌شدن بازارها، تنوعطلبي مشتريان و غیره بوده‌اند و با افزايش تعداد رقبا در سطح جهاني، براي باقي‌ماندن در صحنه‌ي رقابت سعي در بهبود بخشيدن به فرايندهاي دروني خود داشتهاند.
سازمان‌ها دريافتهاند که براي موفقيت و بقاي بلندمدت در بازار جهاني بايد در مديريت همه‌ي سازمان‌هايي که ورودي‌هاي سازمان (به شکل مستقيم يا غيرمستقيم) را تأمين مي‌کنند و همه‌ي سازمان‌هايي که تحويل و ارايه‌ي خدمات پس از فروش به مشتري را برعهده دارند مشارکت داشته باشند و چنين نگرشي باعث پيدايش نظريه‌ي زنجيره‌ي تأمين1 شده است.
“بطور کلي زنجيره‌ي تأمين، زنجيرهاي است که همه‌ي فعاليت‌هاي مرتبط با جريان کالا و تبديل مواد از مرحله‌ي تهيه‌ي ماده‌ي اوليه تا مرحله‌ي تحويل کالاهاي نهايي به مشتري را در بر مي‌گيرد و در کنار جريان مواد، جريان اطلاعات و جريان منابع مالي هم برقرار خواهد بود”[1].
با توجه به چرخهي کوتاه عمر محصول، سازمان‌ها بايد همواره جلوتر از مشتريان حرکت کنند و محصول جديد و با کيفيتي را ارايه کنند و همزمان هزينه‌هاي خود را کاهش دهند تا آستانهي سود بيشتري داشته باشند. در اغلب صنايع هزينهي مواد خام و قطعات مورد استفاده، بخش عمدهي هزينه‌هاي محصول را تشکيل مي‌دهد که در برخي از موارد اين سهم مي‌تواند تا 70% باشد و حتي در سازمانهاي داراي تکنولوژي بالا تا بيش از 80% از هزينهي کل محصول مربوط به هزينهي مواد و خدمات خريداري شده است. بنابراين تصميمهاي مرتبط با استراتژيها و عمليات خريد، نقش مهمي در سود سازمان ايفا ميکند و تصميمگيري براي انتخاب صحيح تأمينکنندگان اهميت بيشتري يافته و انتخاب تأمينکنندهي مناسب به عنوان مهمترين فعاليت بخش خريد مورد توجه قرار گرفته است.
از سوي ديگر، در يک زنجيره تأمين کارا هماهنگي بين تصميمهاي اجزاي مختلف زنجيره نقش اساسي در پيشبرد اهداف زنجيره دارد. در واقع نميتوان مديريت زنجيره تأمين را مطرح کرد اما انتظار داشت هر يک از اجزا مانند گذشته تصميمگيريهاي خود را صرفاً براساس منافع سازمان خود اتخاذ نمايند. تفکر برنده- برنده بايد بر تمام تصميمهاي اجزا حاکم باشد. بنابراين مفهوم هماهنگي در زنجيره تأمين امروزه به يکي از موضوعات مهم و کليدي در طراحي و مديريت زنجيره تأمين تبديل شده است.
شرکا در يک زنجيره تأمين که شامل تأمينکنندگان، توليدکنندگان و توزيعکنندگان هستند، نميتوانند بدون در نظر گرفتن منافع يکديگر فقط در پي حداکثر کردن سود و منافع خود باشند. در اين صورت ديگر زنجيره تأمين معناي واقعي خود را از دست خواهد داد. به همين دليل است که موضوع هماهنگي فرايندهاي کسب و کار بين اعضاي يک شبکه براي بهبود عملکرد و کارايي شبکه به يکي از مباحث مهم زنجيره تأمين تبديل شده است.
بهطور کلي هدف اين تحقيق کمک به خريدار در انتخاب تأمينکنندگان و تخصيص سفارش به آنها است بهشکلي که مناسبترين هزينه به سازمان تحميل شود و در عين حال منافع تأمينکننده مدنظر قرار گيرد و منافع کل زنجيره همزمان بهينه شود.
اين تحقيق بهصورت مطالعه موردي بوده و شرکت مورد مطالعه یک شرکت تولیدکننده کلید فیوز تابلو برق است.
بهطور كلي در فرايند انتخاب تأمين‌کنند‌ه بايد به سه سئوال اصلي پاسخ داده شود:
هدف سفارش دادن چه قطعهاي است؟
به چند تأمين‌کنند‌ه‌ و به هر کدام چه مقدار سفارش داده شود؟
در کدام دوره سفارش دريافت شود؟
فرايند ارزيابي و انتخاب تأمين‌کنند‌ه از نظر محققان مختلف شامل مراحل متفاوتي است که عبارتند از:
تعريف مسأله‌
فرموله‌کردن معيار (ها)
پيشارزيابي2 تأمين‌کنند‌گان مناسب
انتخاب نهايي3
در این تحقیق منظور ما از انتخاب، انتخاب نهایی خواهد بود.
مطالعات پیشین در زمینه انتخاب تأمینکننده را به طور کلی در دسته های زیر میتوان طبقهبندی کرد:
تک‌منبعي بودن یا چند منبعی بودن
تک هدفه یا چند هدفه بودن
تک محصولي يا چند محصولي بودن
تک دوره‌اي يا چند دوره‌اي بودن
وجود یا عدم وجود استراتژی تخفیف
قطعی یا غیرقطعی بودن
برای مدل سازی مسأله انتخاب تأمین کننده، از روش های مختلفی استفاه شده است که متداول ترین آنها استفاده از برنامهریزی ریاضی است. برنامه‌ريزي رياضي به تصمیمگیرنده کمک میکند تا مسأله‌‌ي تصميم را بر حسب تابع هدف رياضي فرموله کرده و از طريق تغيير مقادير متغيرها به اهداف مورد نظر برسد.
بسياري از نويسندگان از مدل‌هاي تک هدفه همچون برنامه‌ريزي عدد صحيح و يا خطي استفاده کرده‌اند. در اکثر مدل‌ها هزينه را به عنوان تابع هدف در نظر گرفته‌اند و ساير معيارها (کيفيت، ظرفيت، زمان تحويل و غیره ) را به عنوان محدوديت در نظر گرفته‌اند. دو نقص عمده‌ي روش‌هاي برنامه‌ريزي رياضي اين است که معيارها با وزن مساوي در محدوديت‌ها قرار مي‌گيرند و ديگر اينکه معمولاً معيارهاي کمي را در نظر مي‌گيرند. برخي از محققين از برنامه‌ريزي رياضي خطي چند هدفه و يا آرماني استفاده کرده‌اند. با توجه به اینکه محدودیتهای مختلف از اهمیت یکسانی برخوردار نیستند برای لحاظ کردن این اهمیت در مدلسازی، استفاده از روشهای وزندهی مانند TOPSIS و AHP مورد توجه قرار گرفته است.
در تحقیقات اولیه این حوزه، تنها هزینههای خرید لحاظ میشده است ولی با گذر زمان هزینههای انبارداری، سفارشدهی، حملونقل و بازرسی هم مدنظر قرار گرفتهاند.
لحاظ کردن انواع مدلهای تخفیف در هزینهها، هزینههای جریمه به خاطر کیفیت نامطلوب یا تأخیر در تحویل از گسترشهای بعدی این حوزه بوده است.
برای پوشش دادن شرایطی که قيمت‌ها با رفتار تصادفي در طول زمان به‌طور متناوب تغيير مي‌کنند به استفاده از برنامه‌ريزي خطي و برنامه‌ريزي ديناميک توجه شده است. برای نزدیک شدن مدلها به شرایط دنیای واقعی اخیراً با استفاده از مدلهای احتمالی و فازی عدمقطعیت پارامترها نیز در مدلها لحاظ میشود.
در ادبیات انتخاب تأمینکننده استفاده از سیستمهای برپایه استدلال هم جای خود را باز نمودهاند، سيستم‌هاي مذکور در دسته‌ي رويکردهاي مشهور به هوش مصنوعي قرار مي‌گيرند. اساساً اين سيستم‌ها اين قابليت را دارند که به مرور زمان توسط يک متخصص و يا با استفاده از داده‌هاي تاريخي حالت يادگيري داشته باشند. افراد غير متخصصي که با موارد مشابه در تصميم‌گيري‌ها مواجه مي‌شوند مي‌توانند از آن مشاوره بگيرند.
در اکثر مطالعات صورت گرفته در حوزه انتخاب تأمینکننده تنها به منافع خریدار توجه میشود و هدف برآورده کردن نیاز خریدار است. با توجه به بازار رقابتی موجود، به تأمینکنندههای مختلف برای جلب نظر خریدار و انتخاب شدن از سوی او شرایط دشواری تحمیل میشود و بنابراین تأمینکننده برای اینکه حاشیه سودی برای خود داشته باشد از شرایط کیفی محصول میکاهد و این مسأله به نفع خریدار هم نخواهد بود. در واقع شرکا در يک زنجيره تأمين نميتوانند بدون در نظر گرفتن منافع يکديگر، فقط در پي حداکثر کردن سود و منافع خود باشند. بنابراین بهتر است هزینههای کل شبکه مینیمم شود تا هم تأمینکننده و هم خریدار از محاسن آن بهرهمند شوند. امروزه برای پوشش دادن این مسأله مدلهایی بر اساس مسأله هماهنگی خریدار و تأمینکننده جای خود را در ادبیات باز نمودهاند.
در خصوص مدلهاي برنامهريزي رياضي استفاده از بستههاي نرمافزاري مانند Lingo، Gams، Excel Solver براي حل گسترش يافته است. اگر مسأله از نوع NP-Hard باشد، تابع هدف محدب نباشد یا استفاده از بستههای نرمافزاری برای رسیدن به جواب زمانبر باشد از الگوریتمهای فراابتکاری استفاده میشود، همچنین برخی از محققان روشهایی ابتکاری را برای حل مدلهای خود معرفی میکنند.
معمولاً در زنجيره‌ي تأمين خريداران نسبت به تأمين‌کنند‌گان قدرت بيشتري دارند و تأمين‌کنند‌گان براي فروش قطعات خود سعي در کاهش قیمت نهایی خواهند داشت که این امر روی کیفیت نهایی قطعات تأثیرگذار خواهد بود و قطعات با کیفیت کم، محصولات نهایی بیکیفیتی را ارائه خواهند داد و بقا در بازار رقابتی را با مشکل مواجه خواهند ساخت. از طرفی تأمینکننده مورد نظر هم که برای کسب نظر مساعد خریدار و انتخاب شدن از سوی او کمترین قیمت ممکن را پیشنهاد داده، با گذر زمان از عهده مخارج خود بر نیامده و متضرر شده مجبور به متوقف کردن فعالیت خود خواهد شد.
بنابراین تنها توجه کردن به منافع خریدار در بلند مدت به نفع هیچکدام از طرفین نخواهد بود. امروزه سازمانها برای موفقیت در بازار رقابتی سیاست برنده- برنده را اتخاذ نموده و با مدنظر قرار دادن کل هزینههای زنجیره تأمین (نه تنها هزینههای خریدار) به کاهش هزینههای یکدیگر کمک نموده و به بهبود عملکرد یکدیگر کمک مینمایند و بدین ترتیب روابط بلند مدتی با هم خواهند داشت و از مزایای این سیاست بهرهمند میشوند.
یکی از مشکلات موجود مطلوب نبودن کیفیت همه قطعات ارائه شده است. اگر خریدار تنها به منافع خود بیندیشد این قطعات را مرجوع نموده و هزینههای حملونقل را به تأمینکننده تحمیل مینماید و ارتباط خریدار و تأمینکننده پایان خواهد یافت. یافتن یک تأمینکننده مناسب، تفهیم انتظارات و غیره هزینه و زمان زیادی را از خریدار خواهد گرفت.
تصمیمگیری در خصوص نحوه برخورد مناسب با این اقلام به شکلی که به نفع طرفین باشد در این تحقیق مد نظر ما خواهد بود.
در این تحقیق ما قصد داریم مدلی را ارائه دهیم که بهطور همزمان منافع خریدار و تأمینکننده را مدنظر قرار دهد. همانطور كه ميدانيم همواره درصدي از قطعات دريافت شده از تأمينكنندگان از كيفيت مطلوب برخوردار نيستند. مرجوع كردن اين قطعات يا تعمير و استفاده از آنها ميتواند از جمله برخوردهاي خريدار در خصوص اين اقلام باشد. با توجه به اينكه ما قصد داريم منافع خريدار و تأمينكننده را همزمان بهينه كنيم تصميمگيري در خصوص اين اقلام نقش تعيين كنندهاي روي هزينههاي دو طرف و روابط آينده آنها خواهد داشت.
بنابراين يكي از نوآوريهاي اين تحقيق لحاظ نمودن روشهاي مختلف برخورد با اقلام معيوب و يافتن تركيب بهينهاي از اين روشها به صورتي كه منافع خريدار و تأمينكننده همزمان بهينه شود خواهد بود.
ساختار پاياننامه
اين پاياننامه در قالب 6 فصل زير تدوين شده است:
در فصل 2 مروري بر ادبيات حوزهي انتخاب تأمينکننده و مدلهاي هماهنگي در زنجيره تأمين انجام ميشود.
در فصل 3 مدل نهايي براي اين تحقيق معرفي ميشود و سپس با در نظر گرفتن اقلام معیوب که نوع آوری ما در این مسأله است مدل را بازنویسی میکنیم.
در فصل 4 متدولوژي حل مسأله به كمك الگوريتم ژنتيك تشريح ميشود و سپس با معرفی نرم افرار مطلب و پیاده سازی مدل در آن به حل مدل میپردازیم.
در فصل 5 به معرفی شرکت صنایع برق زاویر و مطالعه موردی در آن شرکت می پردازیم و مسأله را با نرم افزار Lingo و الگوریتم ژنتیک حل میکنیم.
در فصل 6 نتیجه گیری و مطالعات آینده را بیان میکنیم.
فصل 2:
مرور ادبيات موضوع
مقدمه
منابع مورد استفاده در راستای این پایاننامه تحت عنوان “تخصيص سفارش به تأمينکنندگان به کمک الگوريتمهاي متاهيوريستيک در شرکت صنايع برق زاوير” از مجلات معتبر علمی، کتابها، پایاننامهها و مقالات منتشر شده در کنفرانسهای علمی هستند.
در این تحقیق صرفاً مقالات فارسی و انگلیسی مورد توجه بودهاند و مقالات منتشر شده به سایر زبانها یا مقالات منتشر شده در مجلات حرفهای غیر معتبر مورد استفاده قرار نگرفتهاست.
کلید واژههای اصلی برای جستجو در بانکهای اطلاعاتی اعم از سایتهای Irandoc و Sciecedirect عبارتند از: “انتخاب تأمینکننده”، “انتخاب شریک”، “ارزیابی و انتخاب تأمینکننده”، “هماهنگی خریدار و تأمینکننده”، “ارتباط خریدار و تأمینکننده” و “اندازه انباشته” هستند.
برای یافتن مباحث تحقیقاتی جدید، مقالاتی با کلید واژههای: مرور ادبیات زنجیره تأمین” و “تحقیقات آتی در زنجیره تأمین” مورد بررسی قرار گرفتهاند.
کتابها
“نياز به تأمين کالا و خدمات تقريباً همزمان با پيدايش شرکتها و سازمان‌ها شکل گرفت. در ابتدا شرکت‌ها بدون برنامه‌ي قبلي کالاها و خدمات مورد نياز خود را تأمين ميکردند. در دهه‌ي 30 ميلادي، تئوري‌هاي تقسيم کارِ آدام اسميت سازمان‌هايي را ايجاد کرد که وظيفهاي عمل مي‌کردند. تجميع وظايف کاري در قالب يک واحد سازماني، مزيت تمرکز در مهارت و تخصص را بوجود آورد و منجر به پيدايش ساختارهاي سازماني وظيفهاي کنوني شد” [1].
“بخش تدارکات و خريد با مسئوليت تهيه و تدارک کالا و خدمات مورد نياز براي تهيه‌ي محصول آن سازمان در اين زمان به‌وجود آمد و وظايف اين واحد عبارت بود از:
1. تهيه‌ي سفارشهاي خريد 2. تنظيم اصطلاحات مذاکره 3. برنامه‌ريزي و تحويل مواد
4. تنظيم صورت‌حساب‌ها 5. انتخاب تأمين‌کنند‌گان6. تهيه‌ي قراردادها
7. زمانبندي استفاده از مواد و خدمات 8. نظارت و کنترل موجودي
از دهه‌ي 30 تا 70 ميلادي، اين مراحل انجام مي‌شدند و نتايج حاصل از آن قابل قبول بود” [1].
در اواخر دهه‌ي 80 ميلادي، مشخص شد که در بيشتر سازمان‌ها هزينه‌ي مواد خام و قطعات مورد استفاده، بخش عمده‌ي هزينه‌هاي محصول را تشکيل مي‌دهند که در برخي از سازمان‌ها اين سهم مي‌تواند تا 70% باشد [2] و در شرکت‌هاي داراي تکنولوژي بالا بيش از 80% از هزينه‌ي کل محصول را هزينه‌ي مواد و خدمات خريداري شده تشکيل مي‌داد [3]. با توجه به تأثير زياد مرحله‌ي خريد روي سرمايه‌هاي سازمان توجه و تمرکز بيشتري روي فرايند خريد انجام شد [1].
از سوي ديگر، زنجيره تأمين يک محصول از ورود مواد اوليه شروع شده و با توليد و در نهايت توزيع و تحويل محصول به مشتري خاتمه مييابد. در محاسبه هزينه توليد يک محصول علاوه بر هزينههاي معمولي توليد محصول (هزينه تبديل مواد اوليه به محصول نهايي)، هزينههايي همچون آماده سازي فروش، حمل محصول براي تحويل به مشتري و خدمات به مشتري نيز دخيل هستند. بنابراين بهمنظور کاهش هزينه توليد يک محصول، شرکتها بايد طوري عمل کنند که در يک زنجيره تأمين همه فعاليتها بهصورت هماهنگ برنامهريزي و اجرا شود. به عبارت ديگر شرکا در يک زنجيره تأمين که شامل تأمينکنندگان، توليدکنندگان و توزيعکنندگان هستند نميتوانند بدون در نظر گرفتن منافع يکديگر، فقط در پي حداکثر کردن سود و منافع خود باشند. در اين صورت ديگر زنجيره تأمين معناي واقعي خود را از دست خواهد داد. به همين دليل است که موضوع هماهنگي فرايندهاي کسب و کار بين اعضاي يک شبکه براي بهبود عملکرد و کارايي شبکه به يکي از مباحث مهم زنجيره تأمين تبديل شده است.
مقالات
در این پایاننامه میخواهیم مدلی ارائه دهیم که منافع خریدار و تأمینکننده را همزمان در نظر بگیرد بنابراين در بخش مرور مطالعات انجام شده در دو حوزه انجام خواهد شد:
1- مقالات مرتبط با انتخاب و تخصيص سفارش به تأمين کننده.
2- مقالات مرتبط به حوزه هماهنگي خريدار و تأمين کننده.
مقالات مرتبط با انتخاب تأمين کننده و تخصيص سفارش به تأمين کننده
مراحل فرايند خريد
فرايند خريد از 6 مرحله‌ي اصلي تشکيل شده است [4]؛
تصميم‌گيري در مورد خريد يا ساخت: هر سازمان براي تهيه‌ي محصول نهايي خود به ليستي از مواد اوليه نياز دارد براي محصولات پيچيده به بيش از 100 قطعه‌ي اوليه نياز خواهد بود. بعضي از اين قطعات را خود سازمان با توجه به ساختار و شرايط خود مي‌تواند توليد کند و بعضي از قطعات بايد از خارج از سازمان تهيه شوند. تصميم‌گيري در مورد ساخت يا خريد اين قطعات اولين مرحله از فرايند خريد است و اهميت زيادي دارد.
انتخاب تأمين‌کنند‌ه4: پس از اينکه مشخص شد کدام قطعات بايد برون‌سپاري5 شوند بايد با توجه به معيارهاي از پيش تعيين شده تأمين‌کنند‌ه‌هاي واجد شرايط انتخاب ‌شوند. اين مرحله حجم وسيعي از مطالعات موجود در ادبيات را به خود اختصاص داده است.
مذاکره براي عقد قرارداد: در اين مرحله مذاکره با تأمين‌کنند‌گان منتخب براي عقد قراردادي مناسب انجام مي‌شود.
همکاري در طراحي محصول: تأمين‌کنند‌گان و سازمان‌ براي دست‌يافتن به رضايت مشتري و انطباق محصول توليد شده با خواسته‌هاي مشتري در طراحي قطعات اوليه مشارکت مي‌کنند تا محصولي با کيفيت مورد نظر و استاندارد بالا به مشتري عرضه شود.
سفارش‌دهي و دريافت: برنامه‌ريزي براي نحوه‌ي سفارش‌دهي، اندازه‌ي انباشته و کليه‌ي مسائل مربوط به موجودي در اين مرحله انجام مي‌شود و بايد به نحوي انجام شود که تأمين‌کنند‌گان، قطعات يا خدمات را در زمان مناسب و با هزينه‌ي کم تحويل دهند.
تجزيه و تحليل نحوه‌ي خريد: يک سازمان بايد کارايي نهايي فرايند تدارکاتش را اندازه‌گيري کند تا بتواند در آينده براي بهبود مسير از اين نتايج استفاده کند. نتايج خريد به‌صورت مجموعههايي از قطعات و خدمات از يک تأمين‌کنند‌ه يا از چند تأمين‌کنند‌ه‌ي همزمان و اندازهگيري عملکرد تأمين‌کنند‌ه ارزيابي خواهد شد.
همان‌طور که پيداست همه‌ي مراحل فرايند خريد با انتخاب تأمين‌کنند‌ه در ارتباط هستند و انتخاب تأمين‌کنند‌ه تأثير بسياري روي هزينه‌هاي سازمان دارد و مطالعات جامع‌تري را مي‌طلبد.
مراحل انتخاب تأمين‌کنند‌‌ه
اولين مقاله‌ي مرتبط به مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌‌ه مربوط به سال 1950 است، زماني که کاربردهاي برنامه‌ريزي خطي و محاسبات علمي در آغاز کار خود بودند [4]، با گذشت زمان مطالعات گستردهاي در ابعاد مختلف اين حوزه انجام شد و همچنين مقالاتي ارايه شد که هدف آن‌ها مرور مطالعات صورت گرفته در حوزه‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌ه بود. مقالاتي که به مرور ادبيات‌ اين حوزه پرداخته‌اند در جدول 2-1 آمده است.
در فرايند انتخاب تأمين‌کنند‌ه بايد به سه سئوال اصلي پاسخ داده شود [4]:
هدف سفارش دادن چه قطعهاي است؟ بيشتر مطالعات صورتگرفته موقعيتي را بررسي مي‌کنند که تأمين‌کنند‌ه تنها براي توليد يک قطعه انتخاب شده و وابستگي‌هايي که بين قطعات مختلف وجود دارد به حساب نيامده است. ولي اگر چند قطعه به يک تأمين‌کنند‌ه سفارش داده شود، سازمان از مزيت‌هايي مانند دريافت تخفيف يا کاهش هزينه‌ي سفارش‌دهي و حمل‌و‌نقل برخوردار خواهد شد.
به چند تأمين‌کنند‌ه‌ و به هر کدام چه مقدار سفارش داده شود؟ اگر يک تأمين‌کنند‌ه به تنهايي توانايي برآورده‌کردن تقاضاي سازمان، کيفيت مورد نظر و غیره را نداشته باشد، از چند تأمين‌کنند‌ه خريد مي‌شود و علاوه بر انتخاب تأمين‌کنند‌ه بايد نحوه‌ي تخصيص سفارش6 به اين تأمين‌کنند‌ه‌ها را هم مدنظر قرار داد. ولي اگر يک تأمين‌کنند‌ه محدوديتي در ارضاي خواسته‌هاي خريدار نداشته باشد و خريدار ريسک سفارش‌دهي به يک تأمين‌کنند‌ه را بپذيرد تنها يک تأمين‌کنند‌ه انتخاب خواهد شد.
در کدام دوره سفارش دريافت شود؟ تخصيص موجودي و انتخاب تأمين‌کنند‌ه ارتباط بسيار نزديکي با هم دارند، هنگامي‌که سفارش‌ها در بازه‌هاي زماني مختلف شکسته ميشوند، هزينه‌ها به طرز چشمگيري کاهش پيدا مي‌کنند و مديريت موجودي آسان‌تر مي‌شود. در يک افق زماني چند دورهاي با توجه به شرايط و نيازها يک يا چند تأمين‌کنند‌ه مي‌توانند در هر دوره انتخاب شوند، موجودي هر دوره با توجه به هزينه‌ي نگهداري مي‌تواند به دوره‌هاي بعد منتقل شود البته اکثر مقالات موجود حالت تک دورهاي را در نظر گرفته‌اند.
در کدام دوره سفارش دريافت شود؟ تخصيص موجودي و انتخاب تأمين‌کنند‌ه ارتباط بسيار نزديکي با هم دارند، هنگامي‌که سفارش‌ها در بازه‌هاي زماني مختلف شکسته ميشوند، هزينه‌ها به طرز چشمگيري کاهش پيدا مي‌کنند و مديريت موجودي آسان‌تر مي‌شود. در يک افق زماني چند دورهاي با توجه به شرايط و نيازها يک يا چند تأمين‌کنند‌ه مي‌توانند در هر دوره انتخاب شوند، موجودي هر دوره با توجه به هزينه‌ي نگهداري مي‌تواند به دوره‌هاي بعد منتقل شود البته اکثر مقالات موجود حالت تک دورهاي را در نظر گرفته‌اند.
فرايند ارزيابي و انتخاب تأمين‌کنند‌ه از نظر محققان مختلف شامل مراحل متفاوتي است که در جدول 2-2 آمده است.
با توجه به اينکه مراحل تعيين شده در [13] به‌طور خلاصه مراحل ارايه شده توسط دو محقق ديگر را هم پوشش مي‌دهد آن‌ها را به تفصيل بررسي مي‌کنيم:
تعريف مسأله‌
در تعريف مسأله‌ با مطرح کردن دستهاي از سئوالات مي‌خواهيم سازمان را در تعيين اهدافش ياري کنيم. سئوالاتي مانند اين‌که در اين شرايط توليدکننده چه محصولي را توليد کند؟ توليد قطعات محصول مورد نظر به چه تأمين‌کنند‌گاني واگذار شود؟ براي فروش چه شرايطي مدنظر است؟
اين سئوالات مشخص مي‌کنند که سازمان نهايتاً به کجا خواهد رسيد و اهداف کلان سازمان را تعيين مي‌کند.
فرموله‌کردن معيار (ها)
پس از اين‌که اهداف مشخص شدند معيارهايي نياز است تا به کمک آن‌ها بتوان گروهي از تأمين‌کنند‌گان را که مي‌توانند سازمان را در تحقق اهداف ياري کنند انتخاب کرد.
اهميت شناسايي معيارها و طبقه‌بندي آن‌ها براي تصميم‌گيري بهتر به حدي بالا است که بسياري از تحقيقات به صورت خاص به بررسي معيارهاي قابل تعريف در حوزه‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌ه پرداخته‌اند بخشي از اين مطالعات توسط کاظمي و همکار وي در [15] آمده است.
مطالعات انجام شده روي مرور ادبيات انتخاب تأمينکننده
شماره تحقيق سال تحقيقنحوه‌ي مرور ادبيات[5] 1973روي کاربردهاي صنعتي مدل‌هاي انتخاب تأمين‌کنند‌ه‌ي به کمک کامپيوتر کار کرده‌اند.[6] 1986او کم بودن مدل‌هاي مديريت موجودي کلاسيک را براي اخذ تصميم‌هاي خريد نمايان مي‌کند و بعضي از مدل‌هاي اصلي که در فازهاي مختلف تصميم‌گيري خريد وجود دارد را توصيف مي‌کند.[7]1991آنها 74 مقاله را تفسير کرده و معيارهاي اصلي که در مطالعات محيط خريد و تکنيک‌هاي تصميم‌گيري استفاده شده‌اند را مطالعه مي‌کند.[8] 1998او متدهاي تصميم‌گيري مختلف که در ارزيابي و انتخاب پيمانکاران اهميت دارد را بررسي مي‌کند.[9] 2000آنها بعضي از مدل‌هاي انتخاب تأمين‌کنند‌ه‌ي منتشر شده را به‌خوبي مقايسه کرده اند و کارايي روابط آن‌ها را با استفاده از رويکرد هزينه‌ي مالکيت کلي و با استفاده از يک مجموعه‌ي داده‌هاي واقعي محاسبه کردهاند.[10] 2001وي مرور ادبيات را به انتخاب نهايي محدود کرده است.[4] 2007آنها روي فرايند انتخاب نهايي به‌ويژه در محيط چند منبعي متمرکز شده اند و با تأکيد روي مدل‌هاي محاسباتي و OR طبقه‌بندي متفاوتي را ارايه مي‌دهند، همچنين محيط‌هاي خريد اينترنت محور و بازارهاي الکترونيکي را نيز بررسي مي‌کند.[11] 2010آنها مروري بر ادبيات روش تصميمگيري چند هدفه در ارزايابي و انتخاب تأمين کنندگان داشتهاند و تحقيق ايشان در انتها به سه سئوال پاسخ ميدهد: 1- استفاده از چه روشي رايج تر است؟ 2- کدام معيار ارزيابي بيشتر مورد توجه قرار گرفته است؟ 3- آيا خلائي در رويکردهاي موجود مشاهده ميشود؟مراحل فرايند ارزيابي و انتخاب تأمينکنندگان
شماره تحققسال تحقيقشرح مراحل[12]1981آن‌ها 7 مرحله را براي اين فرايند تعريف کرده‌اند که عبارت است از:
تشخيص نياز براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه
شناسايي نيازمندي‌ها و معيارهاي کليدي خريد
تعيين رويکرد استراتژي خريد
شناسايي منابع تأمين بالقوه
محدود کردن تأمين‌کنند‌گان بالقوه
تعيين روشي براي انتخاب نهايي
انتخاب تأمين‌کنند‌گان نهايي و توافق با آن‌ها[13]2003آن‌ها 4 مرحله را در نظر گرفته‌اند که به شرح زير است:
تعريف مسأله‌
فرموله کردن معيار (ها)
پيش‌ارزيابي تأمين‌کنند‌گان مناسب
انتخاب نهايي[14]2006اين فرايند را شامل 5 مرحله دانسته که عبارت است از:
شناسايي نياز به تأمين‌کنند‌گان جديد
تعيين معيارهاي تصميم
پيش‌ارزيابي تأمين‌کنند‌گان
انتخاب نهايي تأمين‌کنند‌ه
نظارت بر تأمين‌کنند‌ه‌ي انتخاب شده
بنابراين هنگام انتخاب اوليه‌ي تأمين‌کنند‌گان با توجه به شرايط و اهداف سازمان معيارهاي متناسب انتخاب مي‌شوند، سپس معيارهاي تعيينشده با توجه به پارامترها و متغيرهاي تصميم فرموله مي‌شوند. براي فرموله‌کردن معيارها مطالعات کمي در ادبيات ديده مي‌شود، تحليل موقعيت مسأله‌ و ابزارهاي طوفان مغزي مي‌تواند در اين مرحله مفيد باشد.
فرموله‌کردن معيارهاي انتخاب تأمين‌کنند‌ه روي فعاليت‌هاي مختلف شامل مديريت موجودي، برنامه‌ريزي و کنترل توليد، نيازهاي جريان نقدي، کيفيت خدمت يا محصول اثر ميگذارد [16].
پيشارزيابي7 تأمين‌کنند‌گان مناسب
با توجه به اينکه مديريت تعداد زيادي از تأمين‌کنند‌گان کار سادهاي نيست حذف کانديداهاي ناکارا و کاهش تأمين‌کنند‌گان به تعداد محدود مرحله‌ي مهمي است. بدين منظور مي‌توان تأمين‌کنند‌ه‌هايي را که شرايط مسأله‌ را ارضا نمي‌کنند يا با توجه به معيارهاي مسأله‌ امتياز کمتري نسبت به بقيه کسب مي‌کنند حذف کرد.
از ابتداييترين مدلهاي موجود در اين زمينه مي‌توان به مدلهاي طبقهبندي8 اشاره کرد که در مقاله [17] ارايه شده است. اين مدلها براساس سوابق و تجربيات گذشته‌ي تأمين‌کنند‌گان در ارتباط با يکسري از معيارها پايهگذاري شده‌اند. در صورتيکه تأمين‌کنند‌ه معيار مورد نظر را برآورده کند امتياز مثبت دريافت مي‌کند و در غيراينصورت امتياز منفي و جمع جبري امتيازات کسبشده رتبه‌ي نهايي تأمين‌کنند‌ه را نشان ميدهد.
يکي ديگر از راه‌ها تحليل خوشهاي (CA)9 است که ابتدا در [18] و سپس در [8] استفاده شد.
متد ديگري که منجر به طبقهبندي داده‌ها مي‌شود تحليل پوششي داده‌ها (DEA)10 است. DEA يک تکنيک برنامه‌ريزي رياضي است که کارايي تکنيکي را بيان مي‌کند و به اينصورت محاسبه مي‌شود که نرخ وزندهي خروجيها (معيارهاي سود) به وروديها (معيارهاي هزينه) را در واحدهاي تصميمگيري چندگانه محاسبه مي‌کند.
روش DEA در [19] ابداع شد و اولين بار در [20] در انتخاب تأمين‌کنند‌ه مورد استفاده قرار گرفت و پس از آن در مورد استفاده قرار گرفت.
در [22]، DEA متد ضعيفي برآورد شده است و محققان در این تحقیق عقيده دارند که اين روش در ارزيابي تأمين‌کنند‌ه‌هايي با تواناييهاي همسطح ناموفق است. آن‌ها رويکردي براساس Max- Min ارايه داده‌اند که عملکرد متفاوت تأمين‌کنند‌ه‌ها را در يک تکنيک آماري و غير پارامتري تخمين ميزند و پايهاي براي تصميم نهايي روي فاکتورهاي کيفي در اختيار خريدار قرار ميدهد.
انتخاب نهايي11
در اين مرحله که در ادبيات هم توجه زيادي به آن شده است تأمين‌کنند‌ه (تأمين‌کنند‌گان) نهايي انتخاب مي‌شوند و سفارش به آن‌ها تخصيص مي‌يابد.
مدل‌هاي انتخاب تأمين‌کنند‌ه تنوع و گستردگي زيادي دارند و به شکل‌هاي مختلف مي‌توانند طبقه‌بندي شوند.
در مراجع مختلف طبقه‌بندي‌هاي مختلفي براي مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌ه ارايه شده است که با توجه به طبقه‌بندي [4] مراحل زير ارايه مي‌شود:
در حالت تک‌منبعي بودن
در اين حالت خريدار احتياجات خود را تنها از يک تأمين‌کنند‌ه تهيه مي‌کند، اين وضعيت بيشتر در شرايطي پيش مي‌آيد که يک تأمين‌کنند‌ه به تنهايي مي‌تواند محدوديت‌هاي خريدار (تقاضا، کيفيت و غیره) را ارضا کند. خريد از يک تأمين‌کنند‌ه مزيت‌هايي براي خريدار دارد زيرا کنترل و مديريت يک تأمين‌کنند‌ه ساده‌تر است.
درحالت تک هدفه
وقتي تأمين‌کنند‌ه‌اي تنها براساس يک معيار انتخاب ميشود به احتمال زياد آن معيار هزينه خواهد بود. در گذشته تنها هزينه‌هاي مستقيم محاسبه ميشد و از هزينه‌هاي غيرمستقيم مانند هزينههاي کيفيت ضعيف، دير رسيدن کالا وغیره صرفنظر مي‌شد. تا اينکه در[17] عملکرد تأمين‌کنند‌ه را با دخيلکردن هزينه‌هاي غيرمستقيم که به کمک ابزارهاي استاندارد تحليل هزينه‌ها به دست آورده بود ارزيابي شد و همه‌ي هزينه‌هاي مربوط به کيفيت، تحويل و خدمت را هم به صورت جريمه‌ي سود روي واحد قيمت اعمال شد. اين روش کاربرد زيادي نداشت زيرا روش پيچيدهاي بود و به يک سيستم جامع وابسته به قيمت براي توليد دقيق داده‌هاي وابسته به هزينه نياز داشت.
در [23] استفاده از رويکرد ABC براي محاسبه‌ي هزينه‌هاي نهايي که در يک فرايند توليدي به وجود مي‌آيد مورد توجه قرار گرفت.
در [24] يک برنامه‌ريزي رياضي براي انتخاب يک تأمين‌کنند‌ه براي تأمين محصولات مورد نياز با استفاده از مفهوم EOQ ارايه شده ‌است.
در حالت چند هدفه
معمولاً هنگام انتخاب تأمين‌کنند‌ه تنها هدف ما کمينه کردن هزينه نيست و علاوه بر آن اهداف ديگري هم وجود دارد، به‌خصوص با فضاي رقابتي موجود کيفيت بالاي مواد اوليه که منجر به کيفيت محصول نهايي مي‌شود يا دريافت به موقع آن‌ها که باعث اريه‌ي به‌موقع محصول به مشتري مي‌شود و غیره هم اهميت بالايي دارند.
در اين خصوص اولين بار رويکرد رايجي در [25] مطرح شد که به کمک يک روش وزن‌دهي خطي به معيارها، عملکرد تأمين‌کنند‌گان را ارزيابي مي‌کرد.
[26 و 17] هم مدل‌هاي پايهاي مفيدي در اين خصوص ارايه دادند.
اکثر مدل‌هاي معرفي‌شده در اين حوزه جبراني هستند و وضعيت ضعيف يک تأمين‌کنند‌ه در يک معيار به کمک نقاط قوتش در ساير معيارها جبران مي‌شود.
با توجه به اينکه اهميت همه‌ي اهداف يکسان نيست در مسائل چند هدفه به روشهايي نياز است تا به اهداف، وزن تخصيص دهد. يکي ديگر از محاسن وزن‌دهي در مدل‌هاي چند معياره اين است که بين معيارهاي کمي و کيفي تبادل ايجاد مي‌کند.
در حالت چند منبعي بودن
در دنياي واقعي معمولاً يک تأمين‌کنند‌ه به تنهايي نمي‌تواند شرايط و محدوديت‌هاي خريدار را برآورده کند مثلاً به دليل محدوديت ظرفيت تأمين‌کنند‌گان، يک تأمين‌کنند‌ه نمي‌تواند به‌تنهايي تقاضاي خريدار را برآورده کند و لزوم انتخاب گروهي از تأمين‌کنند‌گان احساس مي‌شود. علاوه بر آن چند منبعي بودن ريسک خريدار را کاهش مي‌دهد و اگر تأمين‌کنند‌ه‌اي با مشکلي در ارسال سفارش‌ها برخورد کرد تأمين‌کنند‌ه‌ي ديگر جاي آن را پر مي‌کند و مانع از توقف خط توليد مي‌شود.
در [27] عنوان شده است که چند منبعي بودن به‌خصوص در محيط JIT موجودي نهايي و هزينه‌هاي خريد را کاهش مي‌دهد.
برنامه‌ريزي رياضي روش بسيار مناسبي است که به تصميم‌گيرنده در چنين شرايطي کمک مي‌کند چون در حالت چند منبعي بودن علاوه بر انتخاب تأمين‌کنند‌گان تخصيص سفارش هم مطرح مي‌شود.
در حالت تک محصولي يا چند محصولي بودن
در مدل‌هاي تک محصولي خريدار به دنبال تأمين‌کنند‌ه‌ي مناسب تنها براي يک محصول است ولي در حالت چند محصولي خريدار براي چند محصول تأمين‌کنند‌ه تقاضا دارد و تأمين‌کنند‌ه مي‌کوشد تا توجه خريدار را با ارايه‌ي شرايط خاصي مانند ارايه‌ي انواع مختلف تخفيف‌ها جلب کند.
براي حالت تک محصولي و چند محصولي بودن در شرايطي که تخفيف وجود داشته باشد يا نه در منبع [4] طبقه‌بندياي ارايه شده است که علاقهمندان ميتوانند به آن مراجعه کنند.
تک دوره‌اي يا چند دوره‌اي بودن
به دليل اينکه مدل‌سازي و تحليل مدل‌هاي تک دوره‌اي ساده‌تر است عموماً در ادبيات به آن‌ها پرداخته شده است در حاليکه مدل‌هاي چند دورهاي به دليل تعادلي که بين هزينه‌ي سفارش‌دهي و نگهداري ايجاد مي‌کنند برنامه‌ي خريد بهتري را ارايه مي‌کند. براي طبقهبندي مطالعات مختلف اين دو حالت به [4] مراجعه شود.
معرفي برخي از مدلهاي انتخاب تأمينکننده
2-3-1-5-1 مدل‌هاي برنامه‌ريزي رياضي
روش‌هاي برنامه‌ريزي رياضي از ديرباز براي انتخاب تأمين‌کنند‌گان مورد توجه محققين بوده‌اند. اگر به يک مدل برنامه‌ريزي رياضي يک مجموعه تصميم مناسب داده شود، اين امکان را براي تصميم‌گيرنده فراهم مي‌کند تا مسأله‌‌ي تصميم را بر حسب تابع هدف رياضي فرموله کرده و از طريق تغيير مقادير متغيرها به اهداف مورد نظر برسد. مهم‌ترين گام‌ها در اين روش علمي عبارتند از:
شناسايي و تعريف مسأله‌: اين گام نيازمند تشريح دقيق از مسأله‌ و ويژگي‌هاي آن است.
کمي‌سازي مسأله‌: اين گام‌ها با تشريح دقيق مسأله‌ در قالب يک منطق کمي تحقق مييابند.
گام نهايي: حل مسأله‌ و به‌دست آوردن جواب براي متغيرهاي تصميم است.
مطالعاتي که مدل برنامه‌ريزي رياضي را براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه استفاده کرده‌اند به دو گروه تقسيم مي‌شوند:
1- تک هدفه، 2- چند هدفه
بسياري از نويسندگان از مدل‌هاي تک هدفه همچون برنامه‌ريزي عدد صحيح و يا خطي استفاده کرده‌اند. در اکثر مدل‌ها هزينه را به عنوان تابع هدف در نظر گرفته‌اند و ساير معيارها (کيفيت، ظرفيت، زمان تحويل و… ) را به عنوان محدوديت در نظر گرفته‌اند. دو نقص عمده‌ي روش‌هاي برنامه‌ريزي رياضي اين است که معيارها با وزن مساوي در محدوديت‌ها قرار مي‌گيرند و معمولاً تنها معيارهاي کمي را در نظر مي‌گيرند.
برخي از محققين از برنامه‌ريزي رياضي خطي چند هدفه و يا آرماني استفاده کرده‌اند و وزن‌هاي متفاوتي را به معيارهاي مختلف تخصيص داده‌اند اما همچنان با در نظرگرفتن معيارهاي کيفي مشکل دارند.
در [28] مدل‌هاي تک‌هدفه را به طبقات برنامه‌ريزي خطي، برنامه‌ريزي مختلط عدد صحيح، برنامه‌ريزي پويا و مدل‌هاي چند هدفه را به طبقات برنامه‌ريزي آرماني و برنامه‌ريزي چند هدفه تفکيک ميشوند.
[29] برای اولین بار برنامه‌ريزي رياضي را براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه در يک محيط واقعي اعمال نموده اند. او از يک مدل برنامه‌ريزي مختلط عدد صحيح براي فرموله‌کردن اين مسأله‌ي تصميم‌گيري در دفتر پست استراليا استفاده کرده است. تابع هدف اين مدل حداقل کردن قيمت مشمول تخفيف مربوط به موارد تخصيص داده شده به فروشنده‌ها تحت محدوديت‌هاي ظرفيت فروشنده و ارضاي تقاضا است.
در [30] پيشنهاد شده است که ساخت رياضياتي مدل جانمايي تجهيزات مي‌تواند براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه اعمال شود. آن‌ها هيچ مسأله‌‌ي خاصي را حل نکرده‌اند ولي شباهت‌هاي مسأله‌‌ي انتخاب فروشنده و مدل‌هاي جانمايي تجهيزات را نشان داده‌اند. پيچيدگي هر دو مدل نشان مي‌دهد که مناسب‌سازي اين دو روش با هم نمي‌تواند ساده باشد. [31 و 9] و نيز در مقالات خود از مدل‌هاي رياضي براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه استفاده کرده‌اند و محدوديت‌هاي مربوط به کيفيت، سرويس‌دهي و تحويل را در نظر گرفته‌اند. [32] يک مدل برنامه‌ريزي رياضي که تغيير در قابليت‌هاي عرضه‌ي تأمين‌کنند‌گان و نيازهاي مشتريان در طي دوره‌ي زماني را لحاظ مي‌کند، ارايه کرده‌اند. مدل ارايه شده براي
انتخاب تأمين‌کنند‌ه در صنعت کشاورزي کشور کُره بکار گرفته شده است.
در [5] بيان شده است که قيمت، کيفيت و تحويل شرط‌هايي مهم براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه هستند. آن‌ها از برنامه‌ريزي خطي براي اين تصميم‌گيري‌ها استفاده کرده و همچنين راجع به ساير کاربردهاي تکنولوژي رايانه‌اي در حوزه‌ي خريد بحث نموده‌اند.
[33] يک مدل برنامه‌ريزي خطي داراي يک تابع هدف را براي زمان‌بندي استراتژيک خريد ايجاد کرده‌اند. مدل با در نظرگرفتن محدوديت‌هاي بودجه، ظرفيت تأمين‌کنند‌گان و تقاضاي خريدار، کل هزينه را حداقل مي‌کند. قيمت و هزينه‌ي انبارداري در تابع هدف اين مدل در نظر گرفته شده‌اند ولي هزينه‌هاي سفارش‌دهي، بازرسي و حمل‌و‌نقل بررسي نشده‌اند.
در [34] براي قابليت اطمينان زنجيره، استفاده از بيش از يک منبع را براي مواد بحراني پيشنهاد ميشود. وي از يک مدل برنامه‌ريزي خطي تک‌هدفه براي انتخاب بهترين تأمين‌کنند‌گان با در نظرگيري سه معيار قيمت خالص، کيفيت، تحويل و خدمات استفاده کرده‌است. کل هزينه به عنوان تابع هدف و کيفيت، تحويل و خدمات به عنوان محدوديت مدل اشاره شده است.
در [35] برنامه‌ريزي خطي و مختلط عدد صحيح را براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه استفاده شده است. در مدل آن‌ها قيمت، تحويل، کيفيت و تخفيف لحاظ شده‌اند. تابع هدف اين مدل حداقل کردن قيمت ادغامي با در نظر گرفتن هر دو تخفيف تجمعي و نموي در نظر گرفته شده است و کيفيت و تحويل به عنوان محدوديت لحاظ شده‌اند.
در [36] نيز در مقاله‌ي خود از مدل‌هاي رياضي (سيستم پشتيباني تصميم‌گيري) براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه استفاده شده است.
در [37] از برنامه‌ريزي تک‌هدفه براي ايجاد يک مدل کامپيوتري تجاري براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه در شرکت IBM استفاده شده‌است. در اين مدل از برنامه‌ريزي مختلط عدد صحيح براي حداقل کردن مجموع هزينه‌هاي خريد، حمل‌و‌نقل و انبارداري استفاده شده است و قابليت تعريف کالاهاي مختلف، دوره‌هاي زماني مختلف، کيفيت، تحويل، تسهيلات و ظرفيت توليد فروشنده و قيمت خالص را دارد. در اين مدل تخفيف بر اساس تعداد نيز آورده شده است. در [38] يک مدل برنامه‌ريزي مختلط عدد صحيح تک‌هدفه را در يک شرکت توليدي بزرگ در «ميدوست» به منظور بهينه‌سازي تخصيص يک گروه فروشندگان استفاده شده ا‌ست. تابع هدف اين مدل، حداقل‌سازي هزينه‌هاي ارسال و جريمه است. محدوديت‌هاي مدل در ارتباط با قابليت‌هاي فروشندگان و تقاضاست.
در [6] بيان شده است که يکي از مهم‌ترين مسائلي که توجه چنداني از طرف صاحب‌نظران تحقيق در عمليات به آن نشده است خريد موادي است که قيمت‌ها با رفتار تصادفي در طول زمان به‌طور متناوب تغيير مي‌کنند. وي برنامه‌ريزي خطي و برنامه‌ريزي ديناميک را به عنوان ابزارهايي براي بررسي اين وضعيت معرفي کرده است.
در [39] يک مدل برنامه‌ريزي خطي تک‌هدفه را براي شرکت «British Coal» استفاده شده است. اين مدل، با در نظرگرفتن ظرفيت فروشنده، حداکثر و حداقل مقادير سفارش و تقاضا، کل قيمت مشمول تخفيف را حداقل‌سازي مي‌کند.
[24] يک برنامه‌ريزي خطي و يک روش ابتکاري با استفاده از تکنيک ساده‌سازي لاگرانژ براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه تحت شرايط اقلام چندگانه، چندمين تأمين‌کنند‌ه، محدوديت‌هاي منابع و تخفيفات مقداري ايجاد کرده‌است. تابع هدف مدل، حداقلکردن مجموعه هزينه‌هاي خريد، انبارداري (نگهداري موجودي)، جابجايي و سفارش خريد است. محدوديت‌هاي انبار و سرمايه‌گذاري به‌صورت محدوديت در مدل آورده شده است.
در [27] محيط خريد و تدارک در توليد به هنگام را تجزيه و تحليل کرده‌اند. از آن‌جايي که نياز به داشتن دسته‌هاي کوچک بحث مهم و شايان توجهي در اين سيستم است؛ آن‌ها راجع به تقسيم سفارش بزرگ به چند تحويل يا چند تأمين‌کنند‌ه به‌منظور کاهش اندازه‌ي دسته‌ي سفارش بحث کرده‌اند. هدف اصلي آن‌ها در اين مسأله‌، کاهش هزينه است لذا مدل را با دو فرض مهم حل کردند؛ فرض اول اينکه هزينه‌ي سفارش به N تأمين‌کنند‌ه برابر و يا کمتر از مقداري است که N مرتبه به يک تأمين‌کنند‌ه سفارش دهيم و فرض دوم آنکه قيمت خريد بايستي از يک مقدار مشخص کمتر باشد. از آنجايي‌که آن‌ها مسأله‌ را براي يک مورد خاص حل کردند، نمي‌توان آن‌را براي وضعيت‌هاي عمومي (کلي) بکار برد.
در [30] از برنامه‌ريزي خطي چند هدفه براي انتخاب تأمين‌کنند‌ه استفاده شدهاست تا بتوانند براي تناقص عوامل سبک و سنگين نموده و اين تعديل‌ها را تحليل نمايند. در اين مدل قيمت کلي، کيفيت و ديرکرد تحويل به عنوان معيارها و دو مجموعه محدوديت در نظر گرفته شده‌اند:
1) محدوديت‌هاي سيستم (محدوديت‌هايي که مستقيماً تحت کنترل مدير خريد نيستند مانند ظرفيت فروشندگان، ارضاي تقاضا، حداقل مقدار سفارش و کل بودجه‌ي خريد)
2) محدوديت‌هاي سياست شامل حداکثر- حداقل مقدار خريد از يک تأمين‌کنند‌ه‌ي مشخص و يا حداکثر- حداقل تعداد تأمين‌کنند‌گاني که بايستي به‌کار گرفته شوند.
در [40] يک مدل مختلط عدد صحيح براي حل اين مسأله‌ پيشنهاد شدهاست که در اين حالت خريدارها نياز دارند که اقلام مختلف را از فروشندگان مختلفي بخرند و ظرفيت، کيفيت و مقدارهاي تحويل‌ اين فروشندگان محدود است و محصولات بسته‌بندي شده را با قيمت‌هاي تخفيفي ارايه مي‌کنند. در اين مدل از برنامه‌ريزي تک هدفه استفاده گرديده و قيمت، کيفيت، حد تاريخ تحويل و ظرفيت توليد تأمين‌کنند‌گان به عنوان معيارها و پارامترهاي تک‌هدفه براي انتخاب تأمين‌کنند‌گان وارد شده‌اند.
[41] يک سيستم پشتيباني تصميم‌گيري براي کاهش تعداد تأمين‌کنند‌گان و مديريت رابطه‌ي همکارانه با تأمين‌کنند‌ه ايجاد کرده‌است. آن‌ها از فرايند تحليل سلسله‌مراتبي يکپارچه با همراهي برنامه‌ريزي مختلط عدد صحيح استفاده و محدوديت ظرفيت تأمين‌کنند‌گان و محدوديت‌هاي بودجه و کيفيت خريداران را در سيستم پشتيباني‌شان لحاظ کرده‌اند.
در [3] براي حل مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌گان در حالت منبع‌يابي چندگانه، يک مدل برنامه‌ريزي غيرخطي مختلط عدد صحيح ارايه شده است که کل هزينه‌ي لجستيک را که شامل قيمت خالص، هزينه‌ي نگهداري موجودي (انبارداري)، حمل‌و‌نقل و هزينه‌ي هر بار سفارش را در نظر مي‌گيرد. اين مدل ميزان تخصيص سفارش (سفارش خريد) به هريک از تأمين‌کنند‌گان را مشخص مي‌کند. آن‌ها همچنين در اين مقاله به اين مسأله‌ اشاره مي‌کنند که اکثر مدل‌هاي برنامه‌ريزي رياضي تنها به قيمت خالص به عنوان هزينه‌ي خريد اشاره کرده‌اند، هر چند هزينه‌هاي حمل و نقل، سفارش‌دهي و انبارداري نيز ميتوانند اهميت قابل توجهي در چنين تصميماتي داشته باشد.
در [42] مدلي با عنوان فرايند مديريت مؤثر تأمين‌کنند‌گان ارايه دادهاند و انتخاب تأمين‌کنند‌گان را در قالب اين مدل انجام شده است. آن‌ها در اين مدل با استفاده از تکنيک فرايند تحليل سلسله‌مراتبي ساعتي با معرفي معيارهاي انتخاب تأمين‌کنند‌گان، ضريب اهميت تأمين‌کنند‌گان را تعيين و آن‌ها را رتبه‌بندي کردهاند. آن‌ها فقط ارزيابي تأمين‌کنند‌گان و فرايند تدارک مواد اوليه را در بعد استراتژيک برنامه‌ريزي محدود و مطالعه کرده‌اند.
در بسياري از اين مقالات، قيمت خالص به عنوان هزينه‌ي لجستيک در مدل آورده شده است و به هزينه‌هاي انبارداري، حمل‌و‌نقل و سفارش‌دهي توجهي نشده است.
برنامه‌ريزي آرماني12 از نوع خطي و غيرخطي هم در انتخاب تأمين‌کنند‌گان به کار رفته است.
براي حل مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌گان از روش‌هاي تلفيقي هم استفاده شده است از جمله در [3] که با تلفيق نتايج حاصل از روش AHP در يک برنامه‌ريزي خطي به انتخاب تأمين‌کنند‌گان و تخصيص سفارش مي‌پردازد و مزيت آن استفاده‌ي همزمان از فاکتورهاي کيفي و کمي است.
در[43] از برنامه‌ريزي پويا13 براي حل مسأله‌ استفاده شده است.
در [44] ، با در نظر گرفتن اندازه‌ي دسته‌ي سفارش14 براي موجودي‌ها به بهينه کردن موجودي در زنجيره‌ي تأمين پرداخته می شود. آن‌ها در اين مدل مسأله‌‌ي تعيين اندازه‌ي انباشته در شرايط چند دوره‌اي و مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌ه را يکپارچه کرده و مسأله‌‌ي جديدي را با عنوان «MLSSP15» مطرح کرده‌اند و به دو روش شمارشي و ابتکاري آن را حل کردهاند.
در اين تحقيق، تقاضاي کالاها در افق برنامه‌ريزي مشخص است و هر کدام از کالاها را مي‌توان از مجموعه‌هايي از تأمين‌کنند‌گان مورد تأييد خريداري کرد. اين مدل به تصميم‌گيرنده کمک مي‌کند که چه کالاهايي را به چه ميزان و در چه دورهاي و از کدام تأمين‌کنند‌ه تأمين نمايد.
در [45] جنبه‌ي ديگري را با عنوان انتخاب وسيله‌ي حمل‌و‌نقل به مسأله‌‌ي «تعيين اندازه‌ي انباشته‌ي چند دوره‌اي همراه با مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌ه» افزودند. آن‌ها براي يکپارچه‌سازي اين سه هدف از يک مدل تصميم‌گيري چند هدفه استفاده کرده و با استفاده از الگوريتم ژنتيک مدل را حل کردند.
2-3-1-5-2- سيستم‌هاي بر پايه‌ي استدلال16
سيستم‌هاي مذکور در دسته‌ي رويکردهاي مشهور به هوش مصنوعي قرار مي‌گيرند. اساساً اين سيستم‌ها اين قابليت را دارند که به مرور زمان توسط يک متخصص و يا با استفاده از داده‌هاي تاريخي حالت يادگيري داشته باشند. افراد غير متخصصي که با موارد مشابه در تصميم‌گيري‌ها مواجه مي‌شوند مي‌توانند از آن مشاوره بگيرند.
اخيراً از روش CBR نيز در انتخاب تأمين‌کنند‌ه استفاده شده است. يکي از نخستين تحقيقات در اين خصوص در [46] صورت گرفته و در آن روش CBR به عنوان سيستم پشتيباني از تصميمات مربوط به خريد پيشنهاد شده است. وي توانايي استفاده از اطلاعات قبلي و سادگي يادگيري سيستم را در مسأله‌‌ي انتخاب تأمين‌کنند‌ه مورد توجه قرار داده است.
در [47] به منظور مديريت برون‌سپاري به تأمين‌کنند‌گان و اتوماسيون تصميمات مرتبط مدلي بر مبناي روش CBR ارايه شده است که ابزار مناسبي براي مديريت تأمين‌کنند‌گان است.
در [48] براي پشتيباني از تصميم‌هاي ساخت يا خريد از اين روش استفاده کرده‌اند.
در [49] در مقالهاي ويژگيهاي خاص زنجيره تأمين در شرکتهاي چيني توزيع بنزين را بررسي نموده و محدوديتهاي روشهاي سنتي انتخاب تأمينکننده را عنوان ميکند و سيستمي بر اساس CBR براي اين شرکتها ارائه ميکند.
2-3-1-5-3- مدل‌هاي غير قطعي
مسألهي انتخاب تأمينکننده در کل پيچيدگيهايي دارد مثلاً دادههاي ورودي، متغيرهاي تصميم، توابع هدف، محدوديتها و غیره همواره با عدم قطعيت و ابهام توأم هستند، بسياري از محققان سعي در پوشش دادن اين ابهامات براي نزديک شدن شرايط به شرايط دنياي واقعي داشتهاند و براي اين منظور از تئوري مجموعههاي فازي17 و توابع احتمالي بهره گرفتهاند. در [50] شرايطي را که متغيرهاي قيمت و مصرف تصادفي هستند مطرح شد، در [51] هم از يک روش برنامه‌ريزي پويا براي تحليل استراتژي‌هاي مختلف خريد هنگامي‌که قيمت‌ها تصادفي هستند استفاده کرد.
[52]، فعاليت‌هاي [51] را با بررسي فرضيات مختلف در مورد توزيع قيمت، افق برنامه‌ريزي و تابع هزينه‌ي نگهداري گسترش داده است.
در [6] تقاضا را معين فرض کرده است و از يک روش برنامه‌ريزي پويا براي يافتن بهترين سياست خريد در شرايط تصادفي بودن قيمت استفاده کرده است که احتمالات از توزيع‌هاي احتمال متفاوتي ناشي شده‌اند. اخيراً در [53] يک استراتژي خريد چند دوره‌اي را هنگامي‌که تقاضا در هر دوره تصادفي است و توزيع احتمال به قيمت دوره وابسته است بررسي کرده‌اند.
در [54] مدل چند هدفهاي را ارايه شده است و ابهام شرايط مسأله با استفاده ار تئوري مجموعههاي فازي مدلسازي شده است.
در [55] مدل [54] اصلاح شده و اهميت نسبي معيارها در آن لحاظ شده است.
در [56] نواقص [55]، مانند لحاظ کردن قيمت خالص واحد محصول به عنوان هزينه



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید