مؤسسه آموزش عالی غیردولتی غیرانتفاعی ایوانکی
گروه مهندسی صنایع
پايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسی ارشد
در رشته مهندسی صنایع گرایش صنایع
عنوان پایان‌نامه:
تجزیه و تحلیل اقتصادی کشاورزی برنج در استان مازندران و راهکارهایی در جهت دستیابی به حداکثر سودآوری
دانشجو :
سید رحمت الله رضوی
استاد راهنما :
جناب آقای دکتر علی اسدی
شهریور 1393
چکیده :
بسیاری از اقتصاد‌دانان کشاورزی را به عنوان نیروی محرکه رشد اقتصادی در مراحل اولیه توسعه دانسته اند. نقش بخش کشاورزی از لحاظ تأمین درآمد، اشتغال، ارز آوری، بازار و به ویژه تأمین غذا در میان سایر بخش‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از وظایف اصلی کشاورزی در هرکشوری تامین نیازهای غذایی آن جامعه است. اهمیت تأمین غذا به تنهایی می‌تواند مبنای استراتژی توسعه اقتصادی باشد. استان مازندران با توجه به موقعیت خاص اقلیمی از دیر‌‌باز به عنوان یکی از پایه های اصلی کشاورزی و تأمین مواد غذایی در ایران مطرح می‌باشد و رتبه‌ی اول تولید برنج را در کشور دارا است. به طور کلي اقتصاد مازندران قطع نظر از برخي فعاليت‌هاي محدود صنعتي و اقتصادي متکی بر کشاورزی است، اما این فعالیت مهم در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده است. اکثر کشاورزان از میزان سودآوری کشاورزی برنج رضایت نداشته و از آینده شغلی خود نا‌‌ امید هستند و به دنبال تغییر کاربری اراضی بخصوص در اراضی نزدیک به دریا می‌باشند. این کاهش علاقه به کشت با کاهش زمین‌های کشاورزی همراه بوده و در پی آن میزان بیکاری نیز در این استان افزایش می‌یابد. پس باید به دنبال راهکارهایی بود تا این فعالیت مهم دوباره زنده شود و این امید به آینده‌ی شغلی دوباره برای کشاورز برنج‌کار فراهم شود. بررسی تحقیقات پیشین نشان داد که اکثر مطالعات انجام شده در زمینه‌ی بهبود میزان برداشت (بازده بیشتر در تولید)،کاهش میزان ضایعات در مراحل مختلف تولید و تبدیل، بررسی سیستم دستگاه‌ها و ماشین‌آلات کشاورزی و همچنین بررسي و تحليل بهره‌وري و عوامل توليد می‌باشد که مطالعات انجام شده به دنبال افزایش تولید و کاهش ضایعات به منظور تحصیل محصول بیشتر می‌باشند. امّا اهداف اصلی در این پایان‌نامه با دیدی اقتصادی و مهندسی به دنبال مشخص کردن تصویری گویا و روشن از وضعیت موجود بخش کشاورزی در اقتصاد استان مازندران و تعیین نسبت درآمد به هزینه یک کشاورز برنج کار در طول دوره 10 ساله (1382 الی 1391) است تا فرضیه اول اثبات شود که کشاورزی برنج در استان مازندران با روش‌های موجود توجیه اقتصادی ندارد. سپس با شناساسی عوامل هزینه‌زا به عنوان متغیرهای مستقل و تعیین هزینه‌ی مراحل مختلف کشت برنج، به دنبال تغییر در شیوه‌ی مراحل مختلف کشت (که در ابتدا روش سنتی می‌باشد) با روش‌های جدید (مکانیزاسیون) و سپس تحلیل آثار و پی آمدهای اقتصادی اجرای گزینه‌های مختلف و انتخاب پیشنهاد گزینه برتر، به دنبال کاهش هزینه‌ها و افزایش سودآوری می‌باشد، تا فرضیه دوم بررسی شود که امکان بهبود ظرفیت و روشهای تولید در این بخش وجود دارد. اين پژوهش از نظر هدف از نوع کاربردي و از منظر گردآوري داده‌ها روشي علي– مقايسه‌اي محسوب مي‌شود. روش گردآوری اطلاعات نيز ميداني است. متغیرهای مستقل این تحقیق شامل پارامترهای هزینه در مراحل مختلف تولید و تبدیل شامل هزینه‌‌ی کارگر، هزینه‌ی بذر، هزینه‌ی سم، هزینه‌ی حمل و نقل، هزینه‌ی خرمنکوبی، تبدیل، آبیاری و … می‌باشد. این پارامترها به طور کامل در پرسشنامه‌‌ی پیوست این پایانامه موجود است. متغیرهای وابسته‌ عبارتند از: میزان کشت برنج در استان مازندران، میزان هزینه‌ی کل، میزان درآمد کل، میزان سود خالص و نسبت درآمد به هزینه. جامعه آماری شامل کلیه‌ی زمین‌های زیر کشت محصول برنج در 15 شهرستان مهم تولید این محصول و حجم نمونه 50 نفر، شامل کشاورزان برنجکار در 15 شهر ذکر شده استان مازندران، از سال 1382 الی 1391 می‌باشد. ابزار جمع آوری اطلاعات در تحقیق حاضر مصاحبه، پرسشنامه و اطلاعات مستند در سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران است. جهت پاسخگویی سوالات و بررسی هر یک از فرضیه ها از تکنیک های اصلی اقتصاد مهندسی (ارزش فعلی1 و نسبت درآمد به هزینه2) استفاده شده است. با تجزیه وتحلیل صورت گرفته در فصل چهارم مشخص شد که اگرچه هزینه حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران هر ساله افزایش یافته است به طوری که پس از گذشت 10 سال این درآمد به بیش از 3برابر رشد پیدا کرده است، اما در مقابل این افزایش هزینه درآمد حاصل نیز به همان نسبت رشد داشته است به طوری که وقتی با استفاده از نرخ تورم و نرخ ترجیح زمانی (نرخ سود یک ساله بانکی) تبدیل و به سال مبناء (سال 1382) انتقال می‌یابد و با سال مبناء مقایسه می‌شود، تفاوت قابل ملاحظه‌ای وجود ندارد و علی‌رغم نگرانی کشاورزان به سودآور نبودن کشت برنج در استان مازندران این فعالیت هنوز ‌‌می‌تواند سودآور باشد. اما این پایان کار نیست و نشان داده شده است که امکان بهبود در شرایط و سودآورتر کردن کشت برنج وجود دارد و می‌توان به این فعالیت مهم در استان رونق بیشتری بخشید. بدین صورت که با شناسایی پارامترهای هزینه‌زا در مراحل مختلف تولید و تبدیل و با تغییر در شیوه‌ی کشت برنج از جمله مکانیزاسیون، عوامل هزینه‌زا تا حد ممکن کم و در صورت امکان حذف گردد تا هزینه‌ی کل کاهش یافته و کسر سودآوری که نسبت درآمد به هزینه را نشان می‌دهد، افزایش یابد تا انگیزه‌ی بیشتری برای کشاورزان برنجکار استان مازندران برای ادامه‌ی این فعالیت به وجود آید.
واژگان کلیدی : استان مازندران, کشاورزی برنج، هزینه, درآمد, سودآوری, مکانیزاسیون, ارزیابی اقتصادی
تعهدنامه ی اصالت اثر
اینجانب سید رحمت الله رضوی تأیید میکنم که مطالب مندرج در این پایانامه حاصل کار پژوهشی اینجانب است و به دستاوردهای پژوهشی دیگران که در این نوشته از آنها استفاده شده است، مطابق مقررات ارجاع گردیده است.این پایان‌نامه قبلاً برای احراز هیچ مدرک هم سطح یا بالاتر ارائه نشده است.
کلیه حقوق مادی و معنوی این اثر متعلق به مؤسسه آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی ایوانکی می‌باشد.

نام و نام خانوادگی دانشجو
امضا
تقدیم به
پدر، مادر و همسر عزیزم
و به تمام آزاد مردانی که نیک می‌اندیشند و عقل و منطق را پیشه خود نموده و جز رضای الهی و پیشرفت و سعادت جامعه، هدفی ندارند.
دانشمندان، بزرگان، و جوانمردانی که جان و مال خود را در حفظ و اعتلائ این مرز و بوم فدا نموده و مینمایند.
تشكر و قدردانی
تشکر و سپاس بی پایان مخصوص خدایی است که بشر را آفریده و به او قدرت اندیشیدن داده و توانایی های بالقوه را در وجود انسان قرار داده و او را امر به تلاش و کوشش نموده و راهنمایانی را برای هدایت بشر فرستاده است. پس از ارادت خاضعانه به درگاه خداوند بی همتا لازم است از استاد ارجمند جناب آقای دکتر علی اسدی به خاطر رهنمودهای دلسوزانه که در تهیه این پروژه مرا مورد لطف خود قرار دادند و راهنمایی‌های لازم را نمودند تشکر و قدردانی نموده، موفقیت همگان را از درگاه احدیت خواهانم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده2
مقدمه15
فصل 1: کلیات پژوهش17
1-1- مقدمه18
1-2- بیان مسأله19
1-3- اهمّیت و ضرورت تحقیق21
1-4- اهداف تحقیق23
1-5- سوال‌ها و فرضیه‌های تحقیق23
1-5-1-سوال‌های تحقیق23
1-5-2- فرضیه‌های تحقیق24
1-6- روش شناسی تحقیق24
1-7- قلمرو تحقیق24
1-7-1- قلمرو مکانی نمونه‌گیری24
1-7-2- قلمرو زمانی نمونه‌گیری25
1-8- جنبه‌ی جدید بودن و نوآوری تحقیق25
1-9- تعاریف و اصطلاحات پایه26
1-9-1- کشاورزی26
1-9-2- زمین27
1-9-3- سطح زیرکشت27
1-9-4- خودکفایی27
1-9-5- درآمد28
1-9-6- سودآوری28
1-9-7- امنیت غذایی29
1-9-8- تورم29
1-9-9- بیکاری29
1-9-10- مکانیزاسیون29
1-9-11- شالی30
1-10- خلاصه30
فصل 2 : پیشینه نظری پژوهش31
2-1- مقدمه32
2-2- برنج32
2-2-1- تاریخچه جهانی برنج33
2-2-2- سابقه کشت برنج در ایران33
2-2-3- میزان کشت برنج در ایران34
2-2-4- نمونه‌هایی از مصارف برنج34
2-2-5- تقسیم بندی واریته‌های برنج35
2-3- تولید و تبدیل برنج37
2-3-1- مرحله آماده سازی زمین اصلی38
2-3-2) مرحله کاشت خزانه39
2-3-3- مرحله کشت زمین اصلی41
2-3-4- مراحل داشت برنج42
2-3-5- مرحله برداشت برنج45
2-3-6- مرحله پس از برداشت47
2-4- بررسی پژوهش‌های انجام شده پیرامون موضوع :48
2-5- خلاصه76
فصل 3 : متدلوژی تحقیق78
3-1- مقدمه79
3-2- نوع تحقیق80
3-3- جامعه‌ی آماری تحقیق81
3-3-1- جامعه‌ی آماری81
3-3-2- حجم نمونه و شیوه نمونه‌گیری81
3-4- قلمرو آماری تحقیق81
3-4-1- قلمرو مکانی نمونه‌گیری81
3-4-2- قلمرو زمانی نمونه‌گیری82
3-5- روش گرداوری آوری اطلاعات83
3-5-1- مصاحبه حضوری83
3-5-2- پرسشنامه83
3-6- متغیرهای تحقیق84
3-6-1- متغیرهای مستقل84
3-6-2- متغیرهای وابسته85
3-7- روش تجزیه و تحلیل داده‌ها85
3-7-1- محاسبه‌ی درآمدها و هزینه‌ها86
3-7-2- ارزش فعلی86
2-7-3- نسبت درآمد به هزینه(B/C)91
3-7-4- شاخص‌ها و راه‌های اندازه‌گیری سودآوری (بهره‌وری)92
3-8- خلاصه94
فصل 4 : پیاده‌سازی متدلوژی تحقیق96
4-1- مقدمه97
4-2- محاسبه‌ی هزینه‌ی تولید برنج به ازای یک هکتار (در سال 82 )98
4-2-1- مرحله آماده نمودن زمین قبل از کاشت98
4-2-2- کاشت100
4-2-3- داشت105
4-2-4- برداشت و پس از برداشت108
4-2-5- تبدیل شلتوک به برنج113
4-3- هزینه‌های تولید کشاورزی برنج در استان مازندران114
4-3-1- سطح زيركشت116
4-3-2- هزینه‌ی کل تولید کشاورزی برنج در استان مازندران118
4-4- درآمد حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران121
4-4-1- ميزان توليد121
4-4-2- کل درآمد حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران در سال مبناء (سال زراعی 82)124
4-4-3- درآمد حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران (از سال 82 الی 91)127
4-5- تجزیه و تحلیل اقتصادی130
4-5-1- ارزش فعلی(سال مبناء 1382) درآمد حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران از سال 1382 الی 1391130
4-5-2- ارزش فعلی (سال مبناء 1382) هزینه‌ی کشاورزی برنج در استان مازندران از سال 1382 الی 1391131
4-5-3- نسبت درآمد به هزینه (B/C)132
4-5-4- میزان سود حاصل از کشاورزی برنج (با کسر هزینه از درآمد)134
4-5-5- ارزش فعلی سود حاصل از کشاورزی136
4-6- بررسی و تعیین سهم هر یک از بخش‌های تولید در هزینه‌ی کل تولید برنج138
4-7- راهکارهایی جهت رسیدن به سودآوری و بهره‌‌وری بالاتر در کشاورزی برنج139
4-7-1- استفاده از تراکتور به جای تیلر در آماده سازی زمین کشاورزی قبل از کاشت141
4-7-2- استفاده از ماشین‌ نشاء به جای نشاء به روش سنتی( ایجاد خزانه و نشاء توسط کارگران )143
4-7-3- ایجاد تغییر در روش داشت145
4-7-4- استفاده از روش مستقیم برداشت یا برداشت شالی با استفاده از خرمنکوب پشت‌تراکتوری155
4-7-5- روش جدید تبدیل شلتوک به محصولات نهائی برنج در شالیکوبی‌ها158
4-8- مقایسه‌ی درآمد وهزینه‌ی روش سنتی کشت برنج با روشهای جدید (بهبود یافته)159
4-9- خلاصه161
فصل 5 : نتیجه‌ گیری و پیشنهادها163
5-1- مقدمه164
5-2- جمع‌بندی و نتیجه‌گیری164
5-3- محدودیت‌های تحقیق168
5-4- پیشنهادها168
5-4-1- پیشنهاد برای کاربران168
5-4-2- پیشنهادها برای تحقیقات آینده169

مراجع 171
پیوست‌ها178
فهرست جداول
جدول(2-1):هزینه مراحل آماده سازی زمین، کاشت، داشت و برداشت با دو روش نشاءکاری سنتی و مکانیزه(ریال)70
جدول (3-1):سطح زیر کشت برنج استان مازندران به تفکیک شهرستان و تعداد نمونه در هر شهرستان81
جدول (3-2): هزینه‌ متغیرهای مستقل تحقیق که از روش میدانی بدست می‌آید84
جدول (3-3) : قیمت فروش(ریال) متغیرهای مستقل تحقیق که از روش میدانی بدست می‌آید85
جدول (3-4) : نرخ سود سپرده بانکی یک‌ساله (i)91
جدول (3-5) : نرخ تورم سالانه شاخص ملی (π)91
جدول (4-1):هزینه‌ی یک مرحله شخم زمین بوسیله‌ی تیلر99
جدول (4-2):هزینه ماله کشی و تسطیح نهایی99
جدول (4-3):جدول مربوط به کل هزینه‌ی آماده سازی خزانه جهت تولید بذر در سال زراعی 82102
جدول (4-4): جدول هزینه نشاءکاری سنتی یک هکتار زمین زراعی درسال زراعی 82103
جدول (4-5):جدول هزینه‌ی مرحله‌ی داشت کشاورزی برنج به ازاء یک هکتار در سال زراعی 82107
جدول (4-6):جدول هزینه خرمنکوبی با استفاده از خرمنکوب‌های کوچک تیلری در سال زراعی 1382109
جدول (4-7): جدول کل هزینه‌های خرمنکوبی با استفاده از خرمنکوب‌های کوچک تیلری در سال زراعی 1382109
جدول (4-8):جدول هزینه‌ی برداشت شالی به وسیله خرمنکوب‌های پشت تراکتوری در سال زراعی 1382110
جدول (4-9):جدول مجموع هزینه‌های برداشت شلتوک به روش مستقیم112
جدول (4-10):جدول مقایسه کل هزینه‌های 3 روش خرمنکوبی113
جدول (4-11): هزینه خشک کردن و تبدیل شلتوک به محصولات نهایی در سال 1382114
جدول (4-12): محاسبه‌ی کل هزینه‌ی کشاورزی برنج به ازاءی یک هکتار در سال 1382115
جدول (4-13):سطح زیر کشت کشاورزی برنج استان مازندران به تفکیک شهرستان دز سال زراعی 83-1382116
جدول (4-14):مجموع هزینه‌ی تولید برنج در استان مازندران به تفکیک شهرستان در سال زراعی 82119
جدول (4-15):هزینه کل کشاورزی برنج در استان مازندران (از سال 82 الی 91)120
جدول (4-16):میزان تولید شلتوک در استان مازندران به تفکیک 15 شهرستان در سال زراعی 1382122
جدول (4-17):میزان محصولات مختلف برنج حاصل شده پس از تبدیل شلتوک به تفکیک شهرستان در سال زراعی 82123
جدول (4-18):قیمت فروش محصولات حاصل از کشاورزی برنج در سال 82125
جدول (4-19):کل درآمد حاصل از کشاورزی برنج به تفکیک شهرستان در سال زراعی 82126
جدول (4-20): کل تولید محصولات حاصل از کشاورزی برنج از سال 1382 الی 1391127
جدول (4-21):قیمت فروش محصولات مختلف حاصل از کشاورزی برنج از سال 1382 الی 1391128
جدول (4-22): کل عایدی حاصل از فروش محصولات مختلف برنج از سال 1382 الی 1391 در مازندران128
جدول(4-23): نرخ سود میان مدت بانکی (نرخ تنزیل واقعی)130
جدول (4-24) : ارزش فعلی درآمد حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران از سال 1382 الی 1391130
جدول(4-25): ارزش فعلی هزینه‌ی کشاورزی برنج در استان مازندران از سال 1382 الی 1391131
جدول (4-26): نسبت درآمد به هزینه کشاورزی برنج در استان مازندران از سال 1382 الی 1391132
جدول (4-27): سود حاصل از کشاورزی برنج در هر سال قبل از در نظر گرفتن ارزش زمانی پول134
جدول (4-28):ارزش فعلی سود حاصل از کشاورزی برنج در استان مازندران از سال 1382 الی 1391136
جدول (4-29): جدول سهم هزینه‌ی هر یک از بخشهای تولید در هزینه‌ی کل کشت برنج در استان مازندران139
در جدول زیر میزان بهبود(کاهش در هزینه) در صورت استفاده از تراکتور به جاب تیلر در آماده سازی زمین قبل از کاشت ارائه شده است :142
جدول (4-30):مقایسه ی هزینه های تراکتور به جای تیلر در آماده سازی زمین کشاورزی قبل از کاشت142
جدول (4-31):مقایسه هزینه‌های مربوط به نشاء به روش سنتی و نشاء با استفاده از ماشین نشاء144
جدول (4-32):میزان صرفه جویی هزینه کشاورزی برنج در صورت پرورش توأم برنج و اردک147
جدول (4-33):میزان صرفه‌جویی در هزینه در صورت استفاده از زنبورهای مخصوص برای حفاظت از برنج150
جدول (4-34) : میزان کل صرفه‌جوئی در هزینه از سال 1382 الی 1391152
جدول (4-35):میزان صرفه‌جویی هزینه در صورت کشت شبدر قبل از کشت برنج در 40 هزار هکتار از اراضی کشاورزی برنج در استان مازندران154
جدول (4-36):مقایسه هزینه روش مستقیم برداشت یا برداشت شالی با استفاده از خرمنکوب‌های پشت تراکتوری با روش خرمنکوبی به وسیله‌ی خرمنکوب‌های کوچک تیلری156
جدول (4-37) : مقدار محصولات مختلف تولید شده از تبدیل شلتوک در سال 1382158
جدول (4-38):عایدی حاصل از فروش محصولات بالا بر اساس قیمت‌های جدول پیوست3 در طول10 سال158
جدول (4-39): میزان برتری در درآمد در صورت استفاده از شالیکوبی‌های مدرن به جای شالیکوبی‌های سنتی159
جدول (4-40):درآمد و هزینه حاصل از کشاورزی برنج در مازندران به شیوه‌ی جدید کشت160
جدول (5-1):هزینه و درآمد تولید محصولات کشاورزی و در نهایت آماده سازی نهایی محصولات حاصل شده (برنج سفید, نیمدانه, چپا, سبوس)به ازاء یک هکتار165
فهرست نمودارها
نمودار شماره (4-1)121
نمودار شماره (4-2)129
نمودار شماره (4-3)133
نمودار شماره (4-4)134
نمودار شماره (4-5)135
نمودار شماره (4-6)137
نمودار شماره (4-7)145
نمودار شماره (4-8)148
نمودار شماره (4-9)151
نمودار شماره (4-10)157
نمودار شماره (4-11)161
فهرست اشکال
شکل (3-1): نقشه تقسیمات سیاسی و جغرافیایی مازندران82
شکل شماره (4-1)117
شکل شماره (4-2)119
شکل شماره (4-3)125
فهرست علائم اختصاری
متر مکعب بر هکتار(m3/hr)
ارزش فعلی خالصNPV
نسبت درآمد به هزینهB/C
مقدمه:
نقش کشاورزی در رشد و شکوفایی کشور بر کسی پوشیده نیست. بخش کشاورزی با تأمین غذای جامعه از اهمیت زیادی برخوردار است. برنج یکی از محصولات غذایی پیشرو در جهان است[Sheka;Bangura] و بعد از گندم بعنوان مهمترين ماده‌ غذايي در جهان محسوب مي‌شود[Sachchamarga,K;W.Williams,G ,2004]. سطح زیر کشت برنج کشور حدود ۵۶۴ هزار هکتار با متوسط تولید ۲۴۰۰ کیلوگرم (برنج سفید) درهکتارمی‌باشد[بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1393]. با توجه به مصرف سرانه سالانه برنج،کمبود برنج موردنیاز مصرفی وجود دارد که از خارج کشور تأمین می‌شود. در این میان استان مازندران بعنوان بزرگترین تولید کننده برنج کشور شناخته می‌شود. جهت تولید برنج برای جمعیت بالای هفتاد میلیون ایران، نیاز به حجم گسترده‌ای از فعالیت‌ها و صرف هزینه‌های زیادی است، اما ماحصل این همه تلاش‌ها و صرف هزینه‌های زیاد، نارضایتی کشاورزان، ضایعات فراوان، بیکاری بیش از پیش شالیکاران و مهاجرت آنها به شهر و تبدیل شدن زمین‌های آنها به ویلاها و شهرک‌های صنعتی است که دلایل این مشکلات ریشه در اقتصاد و مسائل اجتماعی و نبود اطلاعات کافی در مورد شیوه کشت اقتصادی این محصول می‌باشد. برآیند این عوامل، کاهش تولید برنج و نیاز به واردات بیشتر است که وابستگی کشور را در پی خواهد داشت. تولید برنج در کشور محصول رنج و مشقّت است و به گفته‌ی کشاورزان دارای هزینه‌ی بالایی است، رنجی که سبب شده قشر جوان دیگر تمایلی به ادامه شغل آبا و اجدادی خود نداشته باشند. درسال‌هاي گذشته اراضي کشاورزي اين استان و به خصوص شاليزارها با خطر جدي تغيير کاربري رو به ‌رو شده‌اند و در نتيجه اين تغيير کاربري، سطح زير کشت برنج در اين استان بسيار کاهش يافته است. به تبع کاهش سطح زير کشت برنج، توليد اين محصول نيز کاهش يافته است[فاضل ساعتچی، 1389]. باید ریشه‌های این نارضایتی بررسی شود چرا که به گفته کشاورزان هزینه‌ها سهم عمده‌ای از درآمدها را به خود اختصاص می‌دهند و میزان رفاه کشاورزان نسبت به سال‌های دورتر به نحو چشمگیری کاهش یافته است. این شرایط به گونه‌ای در حال رغم خوردن است که استان مازندران با دارا بودن شرایط آب‌ و‌ هوایی مناسب، می‌تواند با تولید هرچه بیشتر این محصول در جهت شکوفایی و خودکفایی بخش کشاورزی قدم بردارد و نقش بسزای در بالا بردن صادارت غیر نفتی و کاهش خروج ارز از کشور بازی کند. دراینجا پرسشی که سالیانی است در ذهن محقق وجود داشته این است که چرا نارضایتی کشاورزان هر‌ساله بیشتر می‌شود؟، دآرمد حاصل از کشاورزی برای یک کشاورز سودآور می‌باشد یا خیر؟ .بررسی تحقیقات پیشین نشان داد که اکثر مطالعات انجام شده از جمله مقاله پیشگار و همکاران( Rafiee ,2011) در زمینه انرژی و تحلیل اقتصادی سطوح مختلف محصولات برنج در استان گیلان و مقاله‌ی دکتر مرتضی نصیری و مقاله خانم کبری تجددی طلب در زمینه‌ی بهبود میزان برداشت (بازده بیشتر در تولید)، کاهش میزان ضایعات در مراحل مختلف تولید و تبدیل، بررسی سیستم دستگاه‌ها و ماشین‌آلات کشاورزی می‌باشد. در این پایان‌نامه ابتدا میزان اقتصادی بودن کشاورزی برنج بررسی و پس از مشخص شدن جایگاه برنج در اقتصاد مازندران و کشاورزان برنجکار، راهکارهایی در جهت سودآورتر کردن این فعالیت مهم ارائه می‌شود. در این راستا، معضلات و هزینه‌های غیر‌ضروری حذف و راهکارهایی در جهت دستیابی به حداکثر میزان سود‌آوری ارائه شده است، تا در ابتدا رضایت کشاورزان را به همراه داشته باشد و سپس با افزایش تولید باعث افزایش اشتغال شود و در ادامه جایگاه مازندران را به عنوان یک قطب مهم تولید برنج در ایران و حتی در خاورمیانه بالا برده و در نهایت خودكفايي در توليد برنج و قطع واردات اين كالا حاصل شود و حتی گامی در جهت صادرات برداشته شود.
فصل 1
کلیات پژوهش
1-1- مقدمه
شاید بتوان گفت اولین امنیتی که باید به صورت زیربنایی برای هر کشوری توسط دولتمردان آن بوجود آید یا حفظ شود امنیت غذایی است که همین موضوع بر اهمّیت و جایگاه کشاورزی و تولیدکنندگان این بخش در سایر کشورها و از جمله کشور ما تاکید می‌کند. به عبارت دیگر، از قدیم‌الایام به علت اقلیم متنوع، بخش کشاورزی بخش پایه‌ای و اساسی در کشورمان بوده، چرا که علاوه بر تولید پاک، ضرورت تأمین امنیت غذایی نیز در این بخش وجود داشته است. استان مازندران با توجه به موقعیت خاص اقلیمی تنوع آب و هوایی و برخورداری از باران سالانه و پراکندگی مناسب در محصولات مختلف و دشت‌های وسیع از مناطق حاصلخیز و کشاورزی مرغوب برخوردار بوده و از دیرباز به عنوان یکی از پایه‌های اصلی کشاورزی و تأمین مواد غذایی در ایران مطرح می‌باشد و همواره یکی از قطب‌های مهم در تولید برنج ایران بوده است، ولی در سال‌های اخیر این فعالیت در استان مازندران به صورت مطلوبی رضایت کشاورزان را در پی نداشته است. عوامل مختلفي طي سال‌هاي اخير باعث شده که بخش کشاورزي مازندران رونق خود را از دست داده و سرمايه‌ها غالبا از اين بخش خارج شده و به سمت بخش‌های خدمات و واسطه‌گری انتقال يابد. در حدود 250 هزار هکتار از سطح کل مساحت استان مازندران به کشت برنج اختصاص داشته[3] و شاغلان بسیاری در استان، در بخش کشاورزي مشغول به کار هستند. به طور کلی اقتصاد مازندران قطع نظر از برخي فعاليت‌هاي محدود صنعتي و اقتصادي متّکي بر کشاورزي است و هنوز درصد زيادي از جمعيت اين استان زرخيز را کشاورزان ساکن در مناطق روستايي تشکيل می‌دهند که به امر زراعت و توليد فرآورده‌هاي کشاورزي اشتغال دارند. هنوز مازندران در توليد برنج رتبه اول کشور را دارا است و با اين وجود کشاورزي مازندران از توليد گرفته تا فروش آنها سيري پيچيده و پر نوسان دارد. به اعتقاد کارشناسان،‌ با توجه به زيرساخت اقتصاد مازندران که متّکی به کشاورزی است و با توجه به جمعيت کثيری که در اين عرصه فعاليت دارند به نظر می‌رسد کمتر به ظرفيت‌ها و نارسايی‌های اين بخش و همچنين ضرورت تحول آن در يک نگرش سيستمي توجه شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد عوامل مختلفی طی سال‌های اخير باعث شده که بخش کشاورزی مازندران رونق خود را از دست داده و سرمايه‌ها غالبا از اين بخش خارج شوند و به سمت ساير بخش‌ها از جمله بخش خدمات و واسطه‌گری انتقال يابند. دلیل عمده‌ای که کشاورزان از فعالیت خود رضایت کامل ندارند این است که، درآمد حاصل از کشاورزی برنج در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاد و این روند هر ساله بیشتر نمود پیدا می‌کند، به طوری که اکثر کشاورزان از آینده شغلی خود نا امید هستند و به دنبال تغییر کاربری اراضی بخصوص در اراضی نزدیک به دریا می‌باشند. توسعه کشاورزی فرآیندی است که عوامل تغییرپذیری مانند شرایط محیطی و عوامل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و … بر آن تأثیر می‌گذارند. با توجه به این موضوع اگر به این مشکل به طور جدی رسیدگی نشود کشاورزی برنج در استان مازندران با خطری جدی رو برو می‌شود، چرا که با کاهش زمین‌های کشاورزی میزان بیکاری نیز در این استان افزایش می‌یابد. متأسفانه در حالي‌که همه مسئولان شعار زيبا و فريباي “کشاورزي محور استقلال” را زمزمه می‌کنند و علی‌رغم برنامه‌های موجود و کوشش‌هايي که براي توسعه کشاورزی مازندران انجام مي‌گيرد، بايد گفت کشاورزي در اين استان محور بودن خود را از دست داده است. نمونه بارز اين مدعا اپيدمي تغيير کاربري غيرمنطقي و فروش گسترده بهترين اراضي زراعي توسط کشاورزان است. پس باید به دنبال راهکارهایی در جهت افزایش سودآوری بود. در این فصل پس از بیان مسأله پژوهش، به اهمیت و ضرورت موضوع تحقیق پرداخته شده است. با مشخص کردن هدف پایان‌نامه و با ارائه سؤال‌ها و فرضیه‌ها، تلاش شده تا با پاسخ‌های قانع کننده، اولاً جایگاه کشاورزی برنج در اقتصاد مازندران تعیین شود و دوماًً روند سودآوری حاصل از کشاورزی برنج در یک دوره‌ی 10 ساله (1382 الی 1391) بررسی شود. سپس با شناسایی عوامل هزینه‌زا در کشت برنج، به دنبال کاهش هزینه‌ها بوده تا میزان سود کل حاصل از کشاورزی برنج افزایش یابد، و این امید برای یک کشاورز برنجکار به وجود آید که نسبت به آینده شغلی خود امیدوار باشد و احساس امنیت کند.
1-2- بیان مسأله
نقش کشاورزی در رشد و شکوفایی کشور بر کسی پوشیده نیست. بخش کشاورزی با تأمین غذای جامعه از اهمیت زیادی برخوردار است. برنج یکی از محصولات غذایی پیشرو در جهان است و بعد از گندم بعنوان مهمترين ماده‌ غذايي محسوب مي‌شود(Bangura, 2011). سطح زیر کشت برنج کشور حدود ۵۶۴ هزار هکتار با متوسط تولید ۲۴۰۰ کیلوگرم(برنج سفید) درهکتارمی باشد(آمارنامه‌های محصولات كشاورزی و دامی، 182 الی 1391). با توجه به مصرف سرانه سالانه برنج، کمبود برنج موردنیاز مصرفی وجود دارد که از خارج کشور تأمین می‌شود. در این میان استان مازندران به عنوان بزرگترین تولید کننده برنج کشور شناخته می‌شود. جهت تولید برنج برای جمعیت بالای هفتاد میلیون ایران، نیاز به حجم گسترده ای از فعالیت‌ها و صرف هزینه‌های زیادی است. اما ماحصل این همه تلاش و صرف هزینه‌های زیاد، نارضایتی کشاورزان، ضایعات فراوان، بیکاری بیش از پیش شالیکاران و مهاجرت آنها به شهر و تبدیل شدن زمین‌های آنها به ویلاها و شهرک‌های صنعتی است که دلایل این مشکلات ریشه در اقتصاد و مسائل اجتماعی و نبود اطلاعات کافی در مورد کشت اقتصادی این محصول می‌باشد. برآیند این عوامل کاهش تولید برنج و نیاز به واردات بیشتر است که وابستگی کشور را در پی خواهد داشت. تولید برنج در کشور محصول رنج و مشقّت است و به گفته‌ی کشاورزان دارای هزینه‌ی بالایی است. رنجی که سبب شده قشر جوان دیگر تمایلی به ادامه شغل آبا و اجدادی خود نداشته باشند. درسال‌هاي گذشته اراضي کشاورزي اين استان و به خصوص شاليزارها با خطر جدي تغيير کاربري رو به‌رو شده‌اند و در نتيجه اين تغيير کاربري، سطح زير کشت برنج در اين استان بسيار کاهش يافته است، به تبع کاهش سطح زير کشت برنج، توليد اين محصول نيز کاهش يافته است(فاضل ساعتچی، 1389). باید ریشه‌های این نارضایتی بررسی شود، چرا که به گفته کشاورزان هزینه‌ها سهم عمده‌ای از درآمدها را به خود اختصاص می‌دهند و میزان رفاه کشاورزان نسبت به سال‌های دورتر به نحو چشمگیری کاهش یافته است. این شرایط به گونه‌ای در حال رغم خوردن است که استان مازندران با دارا بودن شرایط آب‌ و ‌هوایی مناسب می‌تواند با تولید هرچه بیشتر این محصول در جهت شکوفایی و خودکفایی بخش کشاورزی قدم بردارد و نقش بسزای در بالا بردن صادارت غیر نفتی و کاهش خروج ارز از کشور بازی کند. به علل مختلف مثل فقدان روش‌های گزارش‌دهی مناسب و مسائل خاص مربوط به فعالیت‌های کشاورزی بخصوص محصول برنج، وجود یک سیستم مناسب بهاء تمام شده جهت پاسخگویی به نیازهای اطلاعاتی مدیران این بخش لازم و ضروری است. در اینجا پرسشی که سالیانی است در ذهن محقق وجود داشته این است که چرا نارضایتی کشاورزان هر‌ساله بیشتر می‌شود؟. دآرمد حاصل از کشاورزی برای یک کشاورز سودآور می‌باشد یا خیر؟. پس باید ابتدا به تعیین میزان اقتصادی بودن کشاورزی برنج پرداخته شود و پس از مشخص شدن جایگاه برنج در اقتصاد مازندران و کشاورزان برنجکار به دنبال راهکارهایی در جهت سودآورتر کردن این فعالیت مهم بود. معضلات و هزینه‌های غیر‌ضروری حذف شده و راهکارهایی در جهت دستیابی به حداکثر میزان سود‌آوری ارائه شود تا در ابتدا رضایت کشاورزان را به همراه داشته باشد و سپس با افزایش تولید، باعث افزایش اشتغال شود و در ادامه جایگاه مازندران را به عنوان یک قطب مهم در تولید برنج در ایران و حتی در خاورمیانه بالا برده و در نهایت خود كفايي در توليد برنج و قطع واردات اين كالا حاصل شود و حتی گامی در جهت صادرات برداشته شود(فاضل ساعتچی، 1389)..
1-3- اهمّیت و ضرورت تحقیق
امنیت غذایی بعنوان حساسترین مقوله و مهمترین موضوع بحث‌هاست. با توجه به اهمّیت امنیت غذایی، برای اولین بار سال 2007 در سازمان ملل روزی به نام روز برنج نامگذاری شده ‌است(پایگاه خبری بولتن‌ ‌نیوز، 1387). برنج دومين غذاي اصلي اكثريت مردم جهان بوده و بيش از 90 درصد آن در آسيا توليد و مصرف مي‌شود. جمعیت جهان رو به افزایش است به طوری که پیش‌بینی شده است جمعیت جهان درسال 1995 تا سال 2020 ، از 6000 میلیون نفر به 7500 میلیون نفر افزایش یابد(Kelemu & Mahuku & Etc, 2003). افزايش جمعيت، ضرورت توليد هرچه بيشتر محصولات كشاورزي از جمله برنج را در صدر برنامه‌ها و فعاليت دولت‌ها و متخصصين قرار داده است. منابع تولید در جهان روز به‌ روز در حال کاهش ولی جمعیت رو به افزایش است که این یک چالش جدّی و از مهترین مباحث جوامع امروزی است. کشاورزی مهمترین فعالیت اقتصادی در جهان است، زیرا این بخش توانسته است یک سوم کل خشکی‌های روی زمین و 45% جمعیت شاغل را به خود اختصاص دهد(Bienvenido,O.Juliano). همچنین کشاورزی بخش اصلی فعالیت در اقتصاد اکثر کشورهای درحال توسعه می‌باشد و توسعه اقتصادی در این کشورها ارتباط نزدیکی با توسعه کشاورزی آنها دارد(انجمن علمی حسابداری دانشگاه پیام نور ری، 1393). بخش کشاورزی یکی از مهمترین بخش‌های اقتصادی و به اعتبار ارزش افزوده تولیدی، اولین بخش اقتصادی کشور به شمار می‌رود(شاکری و موسوی،1382)، زیرا این بخش توانسته است از نظر اشتغال زایی، تأمین درآمد و سهم آن در تولید ناخالص ملی، تأمین نیازهای مصرفی جمعیت و تأمین ارز موقعیت مطلوب‌تری را نسبت به سایر بخش‌های اقتصادی کسب نماید(مطیعی لنگرودی،1385). با توجه به اختلاف شدّید درآمد بین مناطق شهری و روستایی، تسریع در توسعه کشاورزی تنها راه کاهش نابرابری سطوح درآمدی بین آنها است. همچنین از کشاورزی به عنوان فعالیتی می‌توان نام برد که با کمترین منابع و امکانات می‌توان بهترین بهره‌وری را داشت. مازندران استانی کوچک اما با قابلیت‌های بزرگ است. پتاسیل‌های خوبی در استان در بخش‌های کشاورزی وجود دارد، ۷۴ درصد اراضی استان از جنگل و مرتع تشکیل شده است و حدود ۲۶ درصد اراضی باقیمانده برای توسعه راه و شهرها، صنایع و جاده است(وزارت جهاد کشاورزی، 1382 الی 1391). مازندران دارای حدود 220 هزار هکتار اراضی شالیزاری است که سالانه با تولید 900 هزار تن برنج سفید 44 درصد برنج کشور را تأمین می کند(دفتر آمار و فن‌آوری اطلاعت، معاونت امور برنامه‌ريزی و اقتصادی وزارت جهاد كشاورزی، 1382 الی 1391).. استان مازندران دارای ضریب کشت3 که شاخص بهره‌وری را نشان می‌دهد دارای ظریب 1/35 است که دو برابر متوسط کشوری را داراست(وزارت جهاد کشاورزی، 1382 الی 1391).. به طور کلي اقتصاد مازندران قطع نظر از برخي فعاليت‌های محدود صنعتي و اقتصادی متّکی بر کشاورزی و بخصوص کشاورزی برنج است و هنوز درصد زيادی از جمعيت اين استان زرخيز را کشاورزان ساکن در مناطق روستايي تشکيل مي‌دهند که به امر زراعت و توليد فرآورده‌هاي کشاورزی اشتغال دارند، امّا این فعالیت مهم در سال‌های اخیر به دلیل برآورده نکردن انتظارات کشاورزان برنجکار در استان مازندران و همچنین روند نزولی میزان سودآوری در هر سال رو به کاهش نهاده است. اکثر کشاورزان برنجکار از آینده شغلی خود نا امید هستند و به دنبال تغییر کاربری اراضی بخصوص در اراضی نزدیک به دریا هستند، این کاهش علاقه به کشت و جدایی کشاورزان از زمین‌هایی که سالیان سال در آن به کشت برنج می‌پرداخته‌اند بسیار نگران کننده است و اگر به این مشکل به طور جدی رسیدگی نشود، کشاورزی برنج در استان مازندران با خطری جدی رو برو می‌شود، چرا که با کاهش زمین‌های کشاورزی، میزان بیکاری نیز در این استان افزایش می‌یابد. سیر نزولی تولید محصولات کشاورزی در استان مازندران که اولین قطب کشاورزی برنج در کشور می‌باشد اصلاً به صلاح کشور نیست، چون هزاران نفر از قشر زحمتکش جامعه فقط از همین طریق روزی خورده و زندگانی می‌گذرانند. پس باید به دنبال راهکارهایی بود تا این فعالیت مهم دوباره زنده شود و این امید به آینده‌ی شغلی دوباره برای کشاورز برنجکار فراهم شود. یکی از اهداف این پایان‌نامه رسیدن به حداکثر سودآوری از تولید برنج برای یک کشاورز برنجکار در استان مازندران است. جهت سودآورتر کردن تولید برنج و افزایش درآمد کشاورز برنجکار همواره افزایش قیمت برنج تولید شده جهت فروش راهکاری عملی به نظر نمی‌رسد، چرا که قیمت‌گزاری برنج به دولت و میزان عرضه و تقاضا و شرایط سیاسی، رقابتی و اقتصادی مختلفی مربوط می‌شود و این عامل تحت کنترل کشاورز نیست، امّا راهکاری که این تحقیق به دنبال آن است، رسیدن به سودآوری به شیوه‌ای تحت کنترل خود کشاورز برنجکار است. در این تحقیق در ابتدا با شناسایی و بررسی پارامترهای هزینه‌زا در تولید محصول برنج و محاسبه‌ی درآمدها، هزینه ها، سود خالص و شاخص‌های اقتصادی در ابتدا (سال اول مورد مطالعه) پرداخته شده است که جایگاه مازندران را در تولید برنج مشخص کرده تا دیدی کلی از وضعیت برنج در استان مازندران و سطح درآمد آن حاصل شود. سپس می‌توان به دنبال راهکارهایی در جهت رسیدن به ماکزیمم سود‌آوری بود. وقتی سخن از سودآوری بیشتر به میان می‌آید، اولین راهکاری که به ذهن می‌رسد کاهش هزینه هاست، پس باید مشخص شود هر یک از عوامل(پارامترهای هزینه‌زا درمراحل مختلف تولید) چه اندازه هزینه دارد و سپس با تغیرهای ممکن در پارامترهای هزینه‌زا (تجهیزات،نیروی انسانی و تغییرات در اجراء مراحل کشت) به کار گرفته شده در مراحل مختلف تولید و حتی تبدیل، مناسب‌ترین راهکارهای ممکن جهت رسیدن به سودآوری ارائه شود. در واقع با برنامه ریزی اصولی و حذف هزینه‌های سربار و اضافی، افزایش سودآوری که در راستای رسیدن به بهره‌وری در کشاورزی است را در پی دارد که سبب می‌شود این انگیزه برای کشاورز دوباره زنده شود، این انگیزه در وجود یک کشاورز دوباره شکل بگیرد تا تمام تلاش خود را برای تولید برنج به کار گیرد. چرا که وقتی سودآوری افزایش یابد به تبع آن رفاه زندگی افزایش می یابد و یک کشاورز نه تنها می‌تواند با تورم مقابله کند و از رضایت شغلی برخوردار شود، بلکه می‌تواند در زمینه افزایش اشتغال‌زایی نیز گام بردارد. علاوه بر افزایش توسعه طرح‌های کشاورزی، باید به سمت اصلاح ساختار و به روز شدن تکنولوژِی رفت و قبل از اینکه مشکلی در بخش کشاورزی به‌ وجود آید تدبیر و مدیریت صحیح از بخش تولیدات صورت گیرد. قطعاً اگر سودآوری عوامل تولید افزایش یابد، هم هزینه‌های تولید کمتر می‌شود، هم افزایش تولید را به همراه دارد و این می‌تواند نقطه‌ شروعی برای رشد و شکوفایی دوباره‌ی کشاورزی برنج در استان مازندران که پیشینه‌ای طولانی دارد باشد و به طبع آن باعث رشد اقتصاد و افزایش اشتغال‌زایی شود.
1-4- اهداف تحقیق
در این پایان‌نامه هدف آن است ابتدا میزان هزینه و درآمد حاصل از کشاورزی برنج برای سطح مبناء (یک هکتار) و سپس کل مازندران محاسبه شود تا جایگاه کشاورزی برنج در اقتصاد مازندران تعیین شود و روند تغییرات اقتصادی بودن و سودآوری آن در یک دوره 10 ساله از سال 1382 الی 1391 بررسی شود. سپس با تغییر در پارامترهای هزینه و همچنین استفاده از روش‌های جدید در مراحل مختلف تولید و تبدیل، هزینه‌ها را تا حد ممکن کاهش داد تا سودآوری بالا رفته و درآمد بیشتری برای کشاورز برنجکار حاصل شود. سپس روش‌های جدید تولید و تبدیل کشاورزی برنج با روش‌های سنتی (اولیه) مقایسه می‌شود تا میزان برتری (صرفه جوئی در هزینه) تعیین گردد.
1-5- سوال‌ها و فرضیه‌های تحقیق
1-5-1-سوال‌های تحقیق
سؤال‌های مطرح شده در دو بخش تشریحی و تئوری بررسی می‌شود:
میزان هزینه در واحد سطح(1000متر)چه میزان است و درآمد حاصله چقدر است؟
نسبت درآمد به هزینه یک کشاورز برنج‌کار در طول دوره 10 ساله مورد مطالعه با توجه به نرخ تورم با چه روندی تغییر کرده است؟
سهم کشاورزی برنج در اقتصاد مازندران چقدر است؟
روش‌های نوین(استفاده از تجهیزات جدید) در مقابل روش‌های سنتی از نظر اقتصادی چه میزان برتری دارد؟
چه راهکارهایی در جهت رسیدن به بهره‌وری بالا(تجهیزات و نیروی انسانی) کشاورزی برنج وجود دارد؟
آیا تولید برنج در استان مازندران با معیارهای ارزیابی توجیه اقتصادی دارد؟
1-5-2- فرضیه‌های تحقیق
فرضیه‌های تحقیق عبارت است از:
کشاورزی در استان مازندران با روش‌های موجود توجیه اقتصادی ندارد.
امکان بهبود ظرفیت و روش‌های تولید در این بخش وجود دارد.
1-6- روش شناسی تحقیق
تحقیق حاضر ازاز منظر گردآوری اطلاعات میدانی و از نظر هدف، روش تحقیق توصیفی و تجربی و از لحاظ ماهیت و روش کاربردی می‌باشد. جامعه‌ی آماری شامل کلیه‌ی زمین‌های زیر کشت محصول برنج در15 شهرستان مهم تولید این محصول در استان مازندران است. حجم نمونه جهت تکمیل پرسشنامه 50 نفر شامل کشاورزان برنجکار در 15 شهر مهم استان مازندران در تولید این محصول است که تعداد افراد انتخابی در هر شهر متناسب با سطح زیر کشت برنج در آن شهر به کل استان می‌باشد. روش تجزیه و تحلیل داده‌ها شامل ارزش فعلی خالص (مبناء سال 1382) و نسبت درآمد به هزینه بوده و نرم‌افزار مورد استفاده در این تحقیق Excell 2013 است.
1-7- قلمرو تحقیق
1-7-1- قلمرو مکانی نمونه‌گیری
نمونه گیری از کشاورزان برنجکار در محدوده‌ی 15 مدیریت جهاد کشاورزی استان مازندران انجام گرفته است. 15 شهرستان مذکور شامل محدوده‌هایی است که قلمرو تقسیمات سیاسی کشوری آن با حوزه‌ی عمل مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان انطباق دارد. این شهرستان‌ها عبارتند از: آمل، بابل، بهشهر، رامسر، ساری، سوادکوه، قائمشهر، نور، نوشهر، بابلسر، محمودآباد، جویبار، نکاء، چالوس و تنکابن.
1-7-2- قلمرو زمانی نمونه‌گیری
محدوده‌ی زمانی مورد مطالعه در این تحقیق 10 سال، از سال 1382 الی 1391 می‌باشد.
1-8- جنبه‌ی جدید بودن و نوآوری تحقیق
با توجه به گستردگی موضوع تحقیق از آنجا که این پژوهش در زمینه تجزیه و تحلیل اقتصادی کشاورزی برنج در جهت دستیابی به شاخص‌های بهره‌وری و افزایش آنها از دیدگاهی صنایعی می‌باشد، از اینرو در این پژوهش ابتدا کشاورزی برنج ارزیابی اقتصادی شده و شاخص‌های اقتصادی محاسبه می‌شود و سپس به دنبال افزایش سود دهی می‌باشد،که در تجزیه و تحلیل عوامل موثر دربهره‌وری عوامل تولید به پارامترهایی همچون عامل ماشین‌آلات و تجهیزات و نیروی انسانی بکار گرفته شده پرداخته شده است. با توجه به اینکه مطالعات انجام گرفته تا کنون درجهت افزایش سودآ‌وری انجام شده با رویکردی در شیوه‌ی کشت، آزمایش گونه‌های مختلف برنج در زمین‌های متفاوت، روش‌های کشاورزی بوده و در جهت به حداکثر رساندن محصولات می‌باشد و یا تحلیل‌هایی برای محصولات غیر برنج نظیر کلزا، سویا و … می‌باشد. به عنوان مثال می‌توان به مطالعاتی که به بررسی بهره‌وری در کشاورزی پرداخته شده به موارد زیر اشاره کرد :
بررسي تاثير اعتبارات کشاورزي بر توليد در بخش کشاورزي با استفاده از توابع توليد و محاسبه بهره‌وري(نويد اسماعيل پور ليالستاني، 1377).
الگويي جهت بهينه‌سازي همزمان سياست‌هاي برنج ايران( اميد گيلانپور،1378).
تحليل اقتصادي توليد کلزا در استان مازندران مطالعه موردي شهرستان جويبار(رضا رستميان،1380).
بررسي اقتصادي توليد و صادرات گل در ايران مطالعه موردي استان تهران(هومن هندی،1381).
تحليل اقتصادی توليد سويا دراستان مازندران مطالعه موردي شهرستان قائمشهر(احمدعلی ايمانی،1381).
از جمله مطالعاتی که در زمینه بهره‌وری عوامل تولید کشاورزی صورت گرفته می‌توان به پایانامه Sheka Bangura اشاره کرد، مطالعه‌ای که وی در زمینه بهره‌وری عوامل تولید برنج انجام داد به دلیل نگرانی بود که از کمبود نیروی انسانی در روستاها و سیاست‌های اتخاذ شده توسط دولت مبنی بر سهمیه بندی و کاهش مصرف آب به منظور صرفه جویی بوده است و معضل پایین بودن قیمت برنج خود به عنوان عاملی مهم بر شدت نگرانی محقق افزوده است تا به دنبال راهکاری در جهت افزایش سودآوری باشد تا با وجود این محدودیت‌ها همچنان حداکثر محصول در واحد سطح برداشت شود(Bangura).
Kwinarajit Sachchamarga & Gary W. Williams : درجهت رسیدن به بهره‌وری بالا در زمینه کشاورزی برنج به جای عوامل تولید به برسی آزمایش پرداخته‌اند اینگونه که انواع مختلف برنج را در زمین‌های گوناگون آزمایش کرده‌اند تا به این نتیجه برسند که کدام نوع برنج در کدام منطقه بیشترین بازدهی را دارد Williams, 2004) & (Sachchamarga
به طور کلی تحقیقات انجام گرفته‌ به دنبال افزایش بازده و افزایش کمی و کیفی تولید بوده‌اند ولی هدف اصلی در این پژوهش شناسایی عواملی هست تا حداکثر کاهش در هزینه‌ی تولید صورت پذیرد و بهره‌وری درآمد و سود خالص حاصل از فروش افزایش یابد تا برای یک کشاورز برنج کار امید شغلی وجود داشته باشد و انگیزه کشاورزان برنج‌کار برای تولید این محصول مهم افزایش یابد که از مهمترین نتایج حاصل شده می توان به بهبود سطح رفاه زندگی کشاورزان و افزایش اشتغال هم برای کسانی که مستقیما با این فعالیت درگیر هستند و هم برای کسانی که به صورت غیر مستقیم شغل و درآمد زندگی آنها به کشت این محصول وابسته است.
1-9- تعاریف و اصطلاحات پایه
1-9-1- کشاورزی
کشاورزی را پرورش هدفدار دام‌ها و گیاهان زراعی جهت تأمین احتیاجات انسان تعریف کرده‌اند(گریک، 1375). یا به مجموعه فعالیت‌های زراعت، دامداری، مرغداری، پرورش کرم ابریشم و زنبور عسل، خدمات کشاورزی و دامداری، شکار و جنگلداری، کشاورزی می‌گویند. به بیانی دیگر؛ کشاورزی، استفاده غالب از زمین است(فطرس و بهشتی‌فر، 1388).
1-9-2- زمین
زمین یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در تولید بخش کشاورزی است.
تعریف عملیاتی:
زمین کشاورزی، زمینی است که جهت انجام فعالیت‌های بخش کشاورزی شامل: زراعت، باغ و قلمستان و … مورد استفاده قرار می‌گیرد.
1-9-3- سطح زیرکشت
تعریف عملیاتی:
مساحت زمینی است که به منظور تولید محصول زیر کشت قرار می‌گیرد.
1-9-4- خودکفایی4
خودکفایی به حالتی اشاره دارد که به هیچ کمک خارجی، حمایت یا تعاملی برای بقاء نیاز نباشد. شیوه‌هایی که خودکفایی را ممکن می سازد یا بدان کمک می‌کند شامل: ساختمان خودگردان، فرهنگ پایا5، کشاورزی پایدار یا انرژی تجدیدپذیر است(پایگاه خبری بولتن‌ ‌نیوز، 1387).
نظریه‌های خودکفایی اقتصادی:
خودکفایی به عنوان یک هدف در زمان مرکانتالیست‌ها در سده‌های 17 و 18 میلادی مو‌‌رد توجه بود و با ظهور علم اقتصاد و پیدایش اقتصاد‌دانان کلاسیک به حاشیه رفت. کسانی چون ریکاردو اثبات کردند که تجارت و داد ‌و‌‌‌ ‌‌‌‌‌ستد باعث افزایش رفاه برای هر دو سو خواهد شد. موضوع جالب این بود که آن‌ها نشان دادند حتی اگر در کشوری امکان تولید ارزان‌تر کالاها نسبت به کشور دیگری وجود داشته باشد، باز ‌هم همچنان امکان رسیدن به رفاه بیشتر برای آن‌ها ممکن است. هرچند خودکفایی معمولا به میزان تولید داخلی وابسته است اما بر پایه‌ی برخی نظریات علاوه بر آن به قابلیت و توانایی کشور در واردات محصولات راهبردی در شرایط مطلوب اقتصادی نیز وابسته است(پایگاه خبری بولتن‌ ‌نیوز، 1387).
تعریف عملیاتی: خودکفایی به معنی تولید به میزان نیاز و حتی بیشتردر داخل جامعه، بدون نیاز به وارد کردن محصول از بیرون جامعه است.
1-9-5- درآمد6
درآمد عبارت از افزایش ناویژه سرمایه در اثر فعالیت‌های واحد تجاری می‌باشد.درآمد در نتیجه‌ی فروش کالا، ارائه خدمات به مشتریان، اجاره دادن دارایی، وام دادن پول و سایر فعالیت‌های تجاری، تولیدی و حرفه‌ای که به منظور تحصیل درآمد انجام می‌گیرند، حاصل می‌شود. درآمد حاصل از فروش کالا و محصولات معمولا فروش خوانده می‌شود(انجمن علمی حسابداری دانشگاه پیام نور ری).
تعریف عملیاتی:
درآمد به معنی کل عایدی که از فروش محصولات تولید شده به دست می‌آید که این درآمد شامل هزینه نیز می شود. عایدی (سود) در واقع میزان کل دریافتی بدون در نظر گرفتن هزینه است.
1-9-6- سودآوری7
سودآوری به توانایی بنگاه تولیدی در به دست آوردن درآمد و سود اشاره می‌کند. درآمد یا سود خالص تنها معیار اندازه‌گیری سودآوری می‌باشد. سرمایه‌گذاران و اعتبار دهندگان علاقه ی زیادی به ارزیابی سودآوری جاری و آتی یک بنگاه تولیدی دارند. بنگاه‌های تولیدی‌ برای جذب سرمایه مورد نیاز خود مجبورند سود کافی برای تأمین بازده مناسب جهت سرمایه گذاری و اعتبار دهی بدست آورند(اسماعيل پور ليالستاني، 1377).
تعریف عملیاتی:
سودآوری به معنی کل عایدی که پس از کسر هزینه‌ی تولید و تبدیل از فروش محصولات تولید شده به دست می‌آید، که این سود شامل هزینه نمی‌شود و در واقع میزان کل دریافتی با کسر هزینه است.
1-9-7- امنیت غذایی
بانک جهانی امنیت غذایی را به صورت “دسترسی همه‌ی مردم در تمام اوقات به غذای کافی برای داشتن یک زندگی سالم” تعریف کرد که این تعریف در کنفرانس رم مورد تأیید قرار گرفت(ویکیپدیا، 1393).
1-9-8- تورم
تورم 8 را می‌توان افزایش قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید با گذشت زمان تعریف کرد.گرچه وجود تورم در امور مایحتاج زندگی مانند غذا و سایر کالاها و خدماتِ ضروری نگران کننده است، ولی به نظر می‌رسد که غیر قابل اجتناب باشد، مخصوصا اگر خرید، بیشتر و در فواصل زمانی طولانی‌تر صورت پذیرد. اگر افزیش نرخ دستمزدها با روند افزایش قیمت‌ها هماهنگ نباشد تورم باعث فرسایش قدرت خرید، پس اندازها و درآمد‌ها می‌گردد. به همین ترتیب تورم بر دولت‌ها نیز اثر می‌گذارد. بنابراین لازم است که اثرات تورم در تجزیه و تحلیل‌های اقتصادی در نظر گرفته شود(اسکونژاد، 1385).
1-9-9- بیکاری9
بیکار به شخصی گفته می‌شود که حاضر است کار کند ولی شغلی پیدا نمی کند، بنابراین اگر فردی فارغ التحصیل شده است و می‌گوید می‌خواهم یک سال استراحت کنم و به دنبال کار نمی‌رود، بیکار تلقی نمی شود.شخص بیکار باید جویای کار نیز باشد تا از نظر اقتصادی بیکار تلقی گردد. در بعضی از کشورها بیکار به کسی گفته می‌شود که در مراکز کاریابی ثبت نام کرده باشد و برای او شغلی پیدا نشده باشد(ویکیپدیا، 1393).
1-9-10- مکانیزاسیون10
مکانیزاسیون واژه‌ایست مشتق شده از مکانیک که به معنای مکانیکی کردن است. پس  مکانیزاسیون به مفهوم مکانیکی کردن و منظور از آن، استفاده از وسایل و ادوات مکانیکی برای تولیدات و انجام کارهای کشاورزی است)مطیعی لنگرودی، 1385).
تعریف عملیاتی:
مکانیزه کردن کشاورزی عبارت است از بکارگیری انواع ابزار و وسایل مکانیکی در تولید.
1-9-11- شالی11
تعریف عملیاتی:
محصول



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید