دانشگاه آزاد اسلامي
واحد علوم و تحقیقات هرمزگان
پایان نامه کارشناسی ارشد M.S.C رشته مهندسی صنایع
گرایش صنایع-صنایع
موضوع:
انتخاب تأمین کنندگان توسط مدل سازی ریاضی چند هدفه و تئوری مجموعه های راف با در نظر گرفتن شرایط زیست محیطی
استاد راهنما:
دکتر سید محمد علی خاتمی فیروز آبادی
استاد مشاور:
دکتر یوسف ربانی
نگارنده:
روشن معتمد چابکی
سال تحصیلی 1392 -1389
با سپاس فراوان از آقاي دكتر سید محمد علی خاتمی فیروز آبادی و آقای دکتر ربانی كه با راهنمايي هاي بي‌دريغ خود مرا در انجام اين پايان‌نامه راهنمايي كردند.
تقديم به پدر و مادر عزيزم كه همواره مشوّق من در سراسر زندگيم بودند.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده1
فصل اول: کلیات تحقیق
1-1- مقدمه و معرفی موضوع3
1ـ2- اهداف و فرضیات تحقیق6
1-2-1- اهداف تحقیق 6
1-2-2- فرضیات تحقیق ………………………………………………………………………………………………6
1-3- اصطلاحات تحقیق ……………………………………………………………………………………………..7
1-3-1- مدیریت زنجیره تأمین ……………………………………………………………………………………..7
1-3-2- مدیریت زنجیره تأمین سبز ……………………………………………………………………………….8
1-3-2-1-طراحی فرآیند کلی زنجیره تأمین سبز………………………………………………………………9
1-3-2-1-1- طراحی سبز…………………………………………………………………………………………….9
1-3-2-1-2- مواد سبز………………………………………………………………………………………………..10
1-3-2-1-3- تولید سبز ……………………………………………………………………………………………..10
1-3-2-1-4- بازاریابی سبز …………………………………………………………………………………………11
1-3-2-1-5- مصرف سبز……………………………………………………………………………………………11
1-3-2-1-6- بازیافت سبز ………………………………………………………………………………………….12
1-3-2-2- مزایای زنجیره تأمین سبز……………………………………………………………………………..12
1-3-2-3- موانع اجرای مدیریت زنجیره تأمین سبز…………………………………………………………13
1-3-2-4- گام های سبز نمودن مدیریت زنجیره تأمین…………………………………………………….14
1-3-3- برنامه ریزی خطی چند هدفه……………………………………………………………………………15
1-3-4- تئوری مجموعه های راف………………………………………………………………………………..15
فصل دوم: ادبیات تحقیق
2ـ1ـ مقدمه18
2ـ2- معیار های انتخاب تأمین کننده19
2ـ3- تکنیک های ارزیابی و انتخاب تأمین کننده21
2-3-1- مدل های وزن دهی خطی22
2ـ3-2- مدل هزینه کل مالکیت24
2-3-3- مدل های آماری25
2ـ3-4- مدل های مبتنی بر هوش مصنوعی25
2-3-5- مدل های برنامه ریزی ریاضی (ساده و ترکیبی)26
2ـ4- ارزیابی تأمین کننده سبز31
2ـ 5- جمع بندی ادبیات33
فصل سوم: برنامه ریزی ریاضی چند هدفه
3-1- مقدمه36
3-2- شکل ریاضی مدل های چند هدفه36
3-3- معرفی مفاهیم اولیه37
3-4- روش های ارزیابی یک مدل چند هدفه38
3-4-1- روش موجود بدون کسب اطلاعات از تصمیم گیرنده39
3-4-1-1- توابع سازگار40
3-4-2- روش های موجود با استفاده از کسب اطلاعات اولیه از تصمیم گیرنده41
3-4-2-1-روش های مربوط به کسب اطلاعات در مورد یک هدف خاص41
3-4-2-1-1- روش های موجود از تابع مطلوبیت و تابع ارزشی 41
3-4-2-1-1-1- روش وزن دهی به اهداف42
3-4-2-1-1-1-1- روش اسمارت43
3-4-2-1-1-1-2- تکنیک سووینگ43
3-4-2-1-2- روش های مربوط به اهداف حد دار44
3-4-2-2- روش های مربوط به کسب اطلاعات از تصمیم گیرنده به صورت مخلوط 45
3-4-2-2-1- برنامه ریزی آرمانی45
3-4-2-2-1-1- ایده اصلی برنامه ریزی آرمانی46
3-4-2-2-1-2- مفاهیم برنامه ریزی آرمانی46
3-4-2-2-1-3- ساختار برنامه ریزی آرمانی47
3-4-3- روش های موجود با استفاده از کسب اطلاعات تعاملی48
3-4-4- روش های مربوط به کسب اطلاعات از تصمیم گیرنده در بعد از حل مسئله49
3-5- برنامه ریزی چند هدفه خطی فازی 49
3-5-1- نظریه فازی50
3-5-1-1- مفاهیم اولیه تئوری فازی50
3-5-1-1-1- تعریف مجموعه های فازی50
3-5-1-1-2- نمایش مجموعه های فازی50
3-5-1-1-3- تعریف اعداد فازی51
3-5-1-1-4- اعداد فازی ذوزنقه ای51
3-5-1-1-5- غیر فازی کردن اعداد فازی52
3-5-1-1-5-1- روش میانگین52
3-5-2- مدل های برنامه ریزی چند هدفه خطی فازی53
فصل چهارم: روش تحقیق
4-1- مقدمه55
4-2- مدل انتخاب تأمین کننده سبز55
4-2-1- اجزای مدل انتخاب تأمین کننده سبز55
4-2-2- توابع هدف57
4-2-2-1- تابع هزینه کل58
4-2-2-2- تابع کیفیت59
4-2-2-3- تابع سطح خدمت 59
4-2-2-4- تابع عملکرد زیست محیطی60
4-2-3- محدودیت ها61
4-2-3-1- محدودیت تأمین تقاضا61
4-2-3-2- محدودیت ظرفیت تأمین کنندگان61
4-2-3-4- محدودیت متغیر های صفر و یک62
4-2-4- ارائه مدل نهایی62
4-3- روش های ارزیابی اوزان63
4-3-1- تئوری مجموعه های راف63
4-3-1-1- روش پیشنهادی64
4-3-2- فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)68
4-3-2-1- فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP)71
4-3-2-1-1- نحوه محاسبه وزن های فازی ذوزنقه ای در FAHP به روش میانگین هندسی71
4-3-2-1-2- نحوه تبدیل اوزان فازی به اوزان قطعی74
4-3-2-1-3- الگوریتم حل مسئله خطی فازی چند هدفه75
4-3-3- تکنیک آنتروپی78
4-4- مورد کاوی-شرکت سازه گستر سایپا80
4-4-1-معرفی شرکت81
4-4-2-پیاده سازی مدل پیشنهادی83
فصل پنجم: نتيجه‌گيري
5-1- نتیجه گیری99
فهرست منابع101
پیوست ها 104
چكيده انگليسي107
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول 2-1- معیار های انتخاب تأمین کننده بر اساس مرور وبر و همکاران و مقایسه آن با
دیکسون19
جدول 2-2- برخی مقالات مربوط به روش های انتخاب تأمین کننده سبز33
جدول 4-1- نحوه محاسبه امتیاز تأمین کنندگان در رابطه با معیار سطح خدمت56
جدول 4-2- نحوه محاسبه امتیاز تأمین کنندگان در رابطه با معیار کیفیت……………………………..56
جدول 4-3- مقیاس فرآیند تحلیل سلسله مراتبی………………………………………………………………69
جدول 4-4- شاخص ناسازگاری تصادفی………………………………………………………………………..70
جدول 4-5- جزئیات شرایط فروش تأمین کنندگان………. ………………………………………………..83
جدول 4-6- ضریب عملکرد تأمین کنندگان در زیر معیار های زیست محیطی …………………….85
جدول 4-7- ماتریس مقایسات زوجی …………………………………………………………………………….88
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
شکل 3-1- اعداد فازی ذوزنقه ای.51
شکل 4-1- نمایی از مجموعه راف.65
شکل 4-2- ماتریس تصمیم گیری…………………………………………………………………………………..79
شکل 4-3- بهترین مقدار تابع هدف هزینه……………………………………………………………………….90
شکل 4-4- بهترین مقدار تابع هدف کیفیت……………………………………………………………………..91
شکل 4-5- بهترین مقدار تابع هدف سطح خدمت……….. ………………………………………………..92
شکل 4-6- بهترین مقدار تابع هدف عملکرد زیست محیطی……………………… …………………….93
شکل 4-7- جواب نهایی مدل………… …………………………………………………………………………….96
چکیده:
با افزایش نظارت دولت ها و توجه روز افزون افکار عمومی به موضوعات محیط زیستی, شرکت ها برای بقا در بازار جهانی نمی توانند از توجه به مسائل محیطی غافل باشند. به همین سبب یک سیستم ارزیابی برای تأمین کنندگان سبز نیاز ضروری شرکت ها است.در اکثر مطالعات مربوط به انتخاب تأمین کنندگان مدل هایی برای ارزیابی و انتخاب ارائه شده است اما در اغلب مدل های فوق مسائل مربوط به محیط زیست در نظر گرفته نشده است.در این تحقیق سعی بر این است تا با استفاده از مدل ریاضی چند هدفه با اهداف 4 گانه کیفیت، قیمت، سطح خدمت و عملکرد زیست محیطی تأمین کنندگان را ارزیابی و انتخاب کنیم. در ابتدا توسط پرسشنامه های جامع معیار های زیست محیطی کارشناسان شرکت در انتخاب تأمین کننده سبز مشخص شده سپس ضریب عملکرد تأمین کنندگان در هر زیر معیار خاص مشخص می گردد.در ادامه با استفاده از روش ریاضی تئوری مجموعه های راف تاثیر هر کدام از معیار ها در تابع اثرات زیست محیطی تعیین می شود. تئوری مجموعه های راف یک روش جدید و مناسب برای مواجهه با ابهام, عدم قطعیت و نقص اطلاعات است. البته برای اعتبار سنجی وزن های بدست آمده از روش تئوری مجموعه های راف، با استفاده از تکنیک آنتروپیوزن های جدید بدست آمده و نتایج مقایسه می شود. مدلی که در این تحقیق ارائه می شود به شرکت ها در انتخاب بهترین تأمین کننده سبز برای همکاری کمک می کند. در نهایت مدل فوق با ارائه یک مثال موردی شرح داده می شود.
واژه های کلیدی: انتخاب تأمین کننده سبز، تئوری مجموعه راف،تکنیک آنتروپی، مدل ریاضی چند هدفه
فصل اول:
کلیات تحقیق
فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه و معرفی موضوع :
امروزه آلودگی محیط زیست مشکل اصلی در روی زمین است که اگر به آن پرداخته نشود، می تواند منجر به انقراض نوع بشر شود. از این رو انجام اقدام مناسب در مقیاس وسیع تکنولوژیک و تغییرات اجتماعی ، مالی و سیاسی ضروری به نظر می رسد. یکی از فرآیند هایی که می تواند در هر سازمانی برای مد نظر قرار دادن این مهم و اعمال آن در کلیه فرآیند های کاری موثر واقع شود ، مدیریت زنجیره تأمین(SCM)1 است. مدیریت زنجیره تأمین، مدیریت و هماهنگی یک شبکه پیچیده ای از فعالیت های درگیر در ارائه محصول نهایی به مشتری می باشد (نینلوان و همکاران ، 2010)2. فراتر از این تعریف با اضافه کردن کلمه سبز، مدیریت زنجیره تأمین سبز((GSCM3، که اشاره به تدارکات سبز، تولید سبز، توزیع سبز و لجستیک معکوس دارد معرفی می گردد. مدیریت زنجیره تأمین سبز توسط انجمن پيوهش صنعتی دانشگاه ایالتی میشیگان در سال 1996 معرفی شد که در واقع مدل مدیریت نوینی برای حفاظت از محیط زیست است (وانگ وی و همکاران ، 2007)4.
ایده مدیریت زنجیره تأمین سبز از بین بردن یا به حداقل رساندن ضایعات ( انرژی، تولید گازهای گلخانه ای/ شیمیایی خطرناک، مواد زائد جامد) در امتداد زنجیره تأمین است. مسائل محیط زیست تحت قانون و دستورالعمل های مشتری به ویژه در ایالات متحده، اتحادیه اروپا و ژاپن تبدیل به یک نگرانی مهم برای تولید کنندگان شده است.مدیریت زنجیره تأمین سبزبه عنوان یک نوآوری مهم به سازمان در توسعه استراتژی هایی برای رسیدن به اهداف مشترک سود و بازار، با کاهش خطرات زیست محیطی و بالا بردن راندمان زیست محیطی خود کمک می کند. از طرف دیگر انتخاب تأمین کنندگان از اساسی ترین فعالیت های زنجیره تأمین است که در سال های اخیر به ملاحظه ای کلیدی و استراتژیک مبدل گشته است. هزینه تأمین مواد اولیه و قطعات ترکیبی از طریق تأمین کننده، بخش قابل توجهی از هزینه ی تمام شده ی کالا ها را تشکیل می دهد. به طور متوسط 70 درصد ارزش محصول نهایی کارخانجات را هزینه خرید مواد خام و خدمات دریافتی از بیرون تشکیل می دهد (قبادیان و همکاران ، 1993). این نسبت در شرکت ها با فناوری پیشرفته، حتی به 80 درصد هم می رسد ( وبر و همکاران، 1991)5. از این رو انتخاب تأمین کنندگان برای شرکت ها از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. به همان مقدار که انتخاب تأمین کنندگان مناسب در تقلیل هزینه ها موثر است و باعث افزایش قدرت رقابت شرکت ها می شود، انتخاب تأمین کنندگان نامناسب نیز می تواند باعث تنزل موقعیت مالی و عملیاتی شرکت ها شود. به همین سبب یک سیستم ارزیابی برای تأمین کنندگان سبز نیاز ضروری استتا شایستگی تأمین کنندگان را برای پیوستن تولید کنندگان مشخص نماید.
فرآیند خرید با در نظر گرفتن موضوعات زیست محیطی بسیار پیچیده تر خواهد شد چرا که در خرید سبز باید به نقش زیست محیطی تامین کنندگان علاوه بر شاخص های معمول مانند قیمت, کیفیت و سطح سرویس تامین کنندگان توجه شود.یک شرکت برای موفقیت طولانی مدت در بازار جهانی تنها نباید بر موارد مالی تامین کنندگان توجه داشته باشد بلکه باید شاخص های مختلفی از جمله دغدغه های زیست محیطی نیز در روابط با تأمین کنندگان مورد توجه قرار گیرد.بنابراین یک روش خرید سبز باید هماهنگ با مشتریان,قوانین و استاندارد ها باشد.
حال با توجه به مباحثی که مطرح شد ، سوال اینجاست که بر اساس چه معیار هایی می توان به ارزیابی عملکرد زیست محیطی تأمین کنندگان پرداخت؟ و اینکه برای این ارزیابی انتخاب چه روشی کاراتر خواهد بود؟
ارزیابی تأمین کنندگان بر اساس معیار های مختلفی انجام می شود. دیکسون6 با ارسال پرسشنامه ای برای 273 کارخانه 23 معیار متداول در ارزیابی تأمین کنندگان را شناسایی کرد. تحویل به موقع، کیفیت و قیمت از جمله معیار های مهم برای ارزیابی تأمین کنندگان در زنجیره تأمین می باشد. در مورد شاخص ها و معیار های زیست محیطی نیز میتوان از چارچوب جامع پبشنهادی توسط هامفریس استفاده نمود مانند میزان آلوده کردن آب، میزان آلوده کردن هوا، وضعیت مدیریت زباله ها و پسماندها و غیره . تصمیم گیری و انتخاب تأمین کنندهاساساً یک مسئله چند معیاره می باشد. ماهیت چنین تصمیم گیری هایی معمولاً پیچیده و ساختار نیافته است. فنون علم مدیریت می توانند در خصوص تصمیم گیری برای این مسائل، راهگشا و کمک کننده باشند. مدل های تصمیم گیری چند معیاره((MCDM7 به دو دسته ی کلی تقسیم می شوند؛ مدل های تصمیم گیری چند هدفه((MODM8 و مدل های تصمیم گیری چند شاخصه(MADM)9.
روش تسلط10 ، روش لکسیکوگراف11 ، روش پرموتاسیون12 ، روش ELECTRE و روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)13 از جمله روش های تصمیم گیری چند شاخصه ای در ارزیابی و انتخاب تأمین کنندگان می با شند.
یکی از روش های اصلی مورد استفاده قرار گرفته شده در این زمینه تحلیل سلسله مراتبی(AHP) است که ایراد اصلی این روش نا سازگاری موجود در قضاوت ها و همچنین تفاوت در معیار های انتخاب در کارهای متفاوت می باشد. در این تحقیق سعی براین است تا با یک مدل برنامه ریزی ریاضی چند هدفه مسائل زیست محیطی را به صورت جامع و کامل در ارزیابی و انتخاب تامین کنندگان مد نظر قرار دهیم. در این روش ابتدا متغیر ها تعریف می شوند سپس توابع هدف تعیین شده و در پایان محدودیت ها مشخص می گردند. روش های مختلفی برای حل مسائل برنامه ریزی ریاضی چند هدفه وجود دارند که بسته به زمان و نوع اطلاعاتی که از فرد تصمیم گیرنده (خبره)14 گرفته می شود متفاوتند که می توان به روش وزن دهی به اهداف15 ، روش معیار جامع16 و برنامه ریزی آرمانی ((GP17 اشاره کرد.برای بدست آوردن میزان تأثیر معیارها در تابع اثرات زیست محیطی نیز از روشی جدید به نام تئوری مجموعه های راف18 استفاده می شود که روشی نو در برخورد با ابهام و عدم قطعیت است. روش فوق در سال 1982 توسط پاولاک ارائه شد. عدم قطعیت موجود در نطرات خبرگان در این روش توسط مفادیر تقریب بالا و پایین محاسبه می شود. تقریب پایین مجموعه تمام اشیایی است که به طور قطع متعلق به مجموعه بوده و تقریب بالا شامل اجزایی است که احتمالا متعلق به محموعه می باشند. تفاوت میان تقریب بالا و تقریب پایین ناحیه مرزی را مشخص می کند. در واقع عدم قطعیت در این تئوری با استفاده از ناحیه مرزی توصیف می شود.
اهداف و فرضیات تحقیق :
1-2-1- اهداف تحقیق:
یکی از هدفهای اصلی از انجام این تحقیقبررسی ادبیات انتخاب تأمین کننده سبز و نشان دادن این ادعا است که در ادبیات ضعف روش برای ارزیابی و انتخاب تأمین کنندگان خصوصاً با توجه به شاخص های زیست محیطی وجود دارد.هدف دیگر تعیین مدلی کارآمد و قابل انعطاف برای ارزیابی و انتخاب تأمین کنندگان بر اساس شاخص های زیست محیطی است. کارآمدی مدل پیشنهادی در مورد معیار های زیست محیطی منظور در پروسه انتخاب تأمین کننده سبز و همچنین قابلیت انعطاف مدل در تعداد زیر معیارها می باشد. به کارگیری مدل برنامه ریزی ریاضی چند هدفه برای ارزیابی تأمین کنندگان و همچنین بهره گیری از تئوری مجموعه های خام برای وزن دهی به شاخص های زیست محیطی در جهت رسیدن به اهداف فوق می باشد.
1-2-2- فرضیات تحقیق:
این تحقیق بر سه فرضیه استوار است که عبارتند از:
ادبیات در ارزیابی و انتخاب تأمین کنندگان خصوصاً با توجه به روش های زیست محیطی ضعف دارد.
ترکیب تئوری مجموعه های خام با مدل های برنامه ریزی ریاضی چند هدفه امکان پذیر بوده و ضعف ادبیات را بر طرف می کند.
اعتبار مدل معرفی شد با انجام مطالعه موردی قابل اثبات است.
1-3-اصطلاحات تحقیق:
1-3-1-مدیریت زنجیره تأمین:
مدیریت زنجیره تأمین تمامی فعالیت های زنجیره تأمین را با هم هماهنگ می کند. واژه مدیریت زنجیره تأمین اولین بار توسط دو محقق به نام های اولیور و وبر19 در سال 1982 به کار رفت و سپس به طور گسترده در دهه 1990 استفاده شد. پیش تر از واژه لجستیک و مدسیریت عملیات به جای آن استفاده می شد. از نظر اولیور و وبر زنجیره تأمین در برگیرنده لجستیک و مسئله مطرح در سطح مدیریت ارشد سازمان می باشد.
انجمن حرفه ای مدیریت زنجیره تأمین20، مدیریت زنجیره تأمین را به این صورت تعریف کرده است: مدیریت زنجیره تأمین شامل برنامه ریزی و مدیریت کلیه فعالیت های منبع یابی و تدارکات، تبدیل کالاها از مرحله ماده خام( استخراج) تا تحویل به مصرف کننده نهایی، فعالیت های لجستیک و کلیه فعالیت های هماهنگی و همکاری میان تأمین کنندگان، واسطه ها، خرده فروشان و مشتریان است.
برخی تعاریف دیگر مدیریت زنجیره تأمین عبارتند از : مدیریت زنجیره تأمین بر یکپارچه سازی فعالیت های زنجیره تأمین و نیز جریان های اطلاعاتی مرتبط با آن ها از طریق بهبود روابط زنجیره برای دستیابی به مزیت رقابتی مشتمل می شود. بنابراین مدیریت زنجیره تأمین عبارت است از فرآیند یکپارچه سازی فعالیت های زنجیره تأمین و نیز جریان های اطلاعاتی مرتبط با آن، از طریق بهبود و هماهنگ سازی فعالیت ها در زنجیره تأمین تولید و عرضه محصول (اشتدلر و کیلگر،1385). تعریف دیگری که از مدیریت زنجیره تأمین ارائه شده به این صورت است : هماهنگی فعالیت های تولید، موجودی کالا، موقعیت یابی و حمل و نقل میان فعالان زنجیره تأمین با هدف دستیابی به کارایی بیشتر و برآورده کردن انتظارات مشتریان(هوگوس،2006)21.
1-3-2-مدیریت زنجیره تأمین سبز:
به دلیل چالش های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی که در دهه اخیر سازمان ها را تهدید می نمود، رویکرد مشتری گرایی و تمرکز بر خواسته های آن و طراحی راهبرد سازمان بر این اساس (ایجاد رضایت مشتریان) قابلیت خود را برای ایجاد مزیت رقابتی در سازمان ها از دست داده است. اگر در دو دهه گذشته مشتری گرایی عامل مزیت رقابتی سازمان محسوب می شد، امروز به دلیل چالش های ایجاد شده از طریق مشتری گرایی، سازمان ها از این تمرکز فاصله گرفته اند. مشتری همواره بهترین محصولات، ارزانترین و سریعترین آن را می خواست. این نگرش باعث آلودگی محیط زیست و تولید محصولات و فرآیند هایی گردید که با محیط زیست هماهنگ نبوده است. در همین راستا سازمان ها بقای خود را در مسئولیت پذیری در سه حوزه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی یافته اند. نگرش سبز در سازمان و ایجاد ساختار های سازمانی با عنوان تضمین سبز جایگزین واحد های سازمانی از قبیل تضمین کیفیت شده اند (www.iran-gma.com). سبز کردن زنجیره تأمین، فرآیند در نظر گرفتن معیار ها یا ملاحظات زیست محیطی در سرتاسر زنجیره تأمین است. مدیریت زنجیره تأمین سبز، یکپارچه کننده مدیریت زنجیره تأمین با الزامات زیست محیطی در تمام مراحل طراحی محصول، انتخاب و تأمین مواد اولیه، تولید و ساخت، فرآیند های توزیع و انتقال، تحویل به مشتری و بالاخره پس از مصرف، مدیریت بازیافت و مصرف مجدد به منظور بیشینه کردن میزان بهره وری مصرف انرژی و منابع همراه با بهبود عملکرد زنجیره تأمین است (سارکیس،2006)22. در بررسی اثرات زیست محیطی فعالیت های زنجیره تأمین به تحلیل اثرات محصولات بر محیط زیست به کمک رویکردی کلی نگر (شامل تحلیل دوره عمر محصول از آغاز تا پایان عمر آن) پرداخته می شود. در این رویکرد کلیه اثرات بوم شناختی (علم عادت و نحوه زندگی موجودات و تعامل آن ها با محیط) هر فعالیت در مراحل مختلف عمر محصول مانند مفهوم محصول، طراحی، تهیه مواد خام، ساخت و تولید، مونتاژ ، نگهداری، بسته بندی، حمل و نقل و استفاده مجدد محصول اندازه گیری و در طراحی محصول لحاظ می شود (فراهانی و همکاران، 2009). سریواستاوا (2007)23 زنجیره تأمین سبز را بدین صورت تعریف کرده است: در نظر گرفتن مسائل زیست محیطی در مدیریت زنجیره تأمین شامل طراحی محصول، انتخاب و منبع یابی مواد، فرآیند ساخت و تولید، تحویل محصول نهایی به مشتری و مدیریت محصول پس از مصرف و طی شدن عمر مفید آن.
مدیریت زنجیره تأمین سبز در واقع مدل مدیریت نوینی برای حفاظت از محیط زیست است. مدیریت زنجیره تأمین سبز از منظر چرخه عمر محصول شامل تمامی مراحل از مواد اولیه، طراحی و ساخت محصول، فروش محصول و حمل و نقل، استفاده از محصول و بازیافت محصولات می باشد. با استفاده از مدیریت زنجیره تأمین و فناوری سبز، شرکت می تواند تأثیرات منفی زیست محیطی را کاهش داده و به استفاده مطلوب از منابع و انرژی دست یابد.
مدیریت زنجیره تأمین سبز به دنبال تغییر مدل زنجیره خطی سنتی از تأمین کنندگان به کاربر است و سعی دارد اقتصاد بازیافت را به مدیریت زنجیره تأمین ملحق نماید. با انجام این کار ، می توانیم یک حلقه بسته با حالت زنجیره چرخه ای داشته باشیم. اگر شرکت از مدیریت زنجیره تأمین سبز استفاده نماید، علاوه بر حل مشکلات محیط زیستی به پیروزی نسبی در مزیت رقابتی نیز دست می یابد. علاوه بر این ، پیاده سازی مدیریت زنجیره تأمین سبز می تواند از موانع سبز در تجارت بین المللی اجتناب کند. بنابراین شرکت ها باید به سرعت به سمت پیاده سازی مدیریت زنجیره تأمین سبز برای به دست آوردن فرصت و مقابله با چالش ها و پیروی حرکت کنند. بسیاری از شرکت های بزرگ خارجی مانند جنرال موتورز(GM)، هیولت پاکارد (HP)، پراکتر و گمبل(P&G)،نایک24 و بسیاری از شرکت های دیگر ، شهرت و تصویر نام تجاری خوبی برای محصول سبز از طریق پژوهش و پیاده سازی مدیریت زنجیره تأمین سبز به دست آورده اند.
1-3-2-1-طراحی فرآیند کلی زنجیره تأمین سبز:
1-3-2-1-1-طراحی سبز25:
طراحی سبز به این معنی است که شرکت باید شرح کامل زیست محیطی، سلامت انسان و ایمنی محصول را در روند کسب مواد اولیه، تولید، توزیع در نظر بگیرد و هدف آن جلوگیری از آلودگی منبع است. در این میان باید به اثرات مختلف ساخت، فروش، بازیابی و استفاده مجدد از منظر توسعه پایدار توجه نموده و از سه گزینه اقتصاد بازیافت( کاهش، استفاده مجدد و بازیافت26) به عنوان اصلی برای توسعه زنجیره تأمین استفاده نمود (لی و ونگ، 2000)27.
1-3-2-1-2-مواد سبز28:
مواد سبز که مواد آگاهی زیست محیطی نیز نامیده می شود به موادی اشاره دارد که منابع و انرژی کمتر مصرف نموده و سر و صدای کمتری ایجاد می نماید، غیر سمی بوده و موجب آلودگی محیط زیست نمی شود. بهره وری سبز بسیار بزرگتر از تمام بهره وری مدیریت است. بنابراین، شرکت ها باید در کنار حفظ عملکرد اصلی محصولات، از مواد سبز برای رسیدن به اهداف زیست محیطی و بالا بردن بازده اقتصادی و کاهش هزینه ها استفاده نمایند. در روند انتخاب مواد، باید مواد با سهولت بازیابی و مستقل از محیط انتخاب شوند (لی و ونگ، 2000).
1-3-2-1-3-تولید سبز29:
تولید سبز نیز به عنوان تولید پاک شناخته شده است. در مراحل مختلف توسعه یا در کشور های مختلف نام های تولید سبز متفاوت است. اما معنای اصلی آن همان است و به معنای استفاده از استراتژی های دفاع از آلودگی برای کاهش آلودگی و با دیدگاه افزایشی راندمان تولید و کاهش مخاطرات انسانی و زیست محیطی می باشد (لی و ونگ، 2000)
1-3-2-1-4-بازاریابی سبز30:
بازاریابی معادل پژوهش بازار، تحقیقات و طراحی محصول، قیمت گذاری محصول، ارتقا محصول و بازاریابی سبز، به عنوان راهنمایی از نظریه سبز برای حفظ تعادل محیط زیست ، ایجاد ارزش بالای حفاظت از محیط زیست، برای توسعه شرکت و همراهی با آداب و رسوم و منافع جامعه در زنجیره تأمین شرکت است. هدف از بازاریابی سبز ایجاد هماهنگی میان اهداف توسعه اقتصاد و توسعه محیط زیست و توسعه اجتماعی و ارتقا ادراک توسعه پایدار کل می باشد.
بازاریابی سبز به میزان منافع سرمایه گذاری ، نگران منافع جامعه نیز می باشد. این نگرانی ها شامل : اولاً جمع آوری اطلاعات در خصوص سازگاری با محیط زیست، ثانیاً نگرانی اینکه چگونه بسته بندی محصول ، حمل و نقل کالا ، استفاده از محصول و دفع مواد زائد از محصول علاوه بر تحقیق در انتخاب مواد سبز محصول ، پیکر بندی کاربردی کالا و محصولات بر محیط زیست موثر بوده و ثالثاً توجه به ارتقا فروش سازگار با محیط زیست ، ایجاد تصویر خوب و سبز در جامعه ، گسترش تأثیر شرکت در دوستی با محیط زیست و در عین حال سازماندهی قیمت گذاری و توزیع تجاری سبز می باشد (لی و ونگ،2000).
1-3-2-1-5-مصرف سبز31:
مصرف سبز یعنی تلاش در انتخاب محصول و خدمات سازگار با محیط زیست برای استفاده و مقابله با محصول زائدی که ممکن است برای محیط زیست مضر باشد. تنها تعداد کمی از محصولاتی که اصطلاحاً سبز نامیده می شوند ، به طور واقعی برای محیط زیست بی ضرر می باشند. بسیاری از محصولات تنها توانایی سازگاری در برخی از مراحل تولید را داشته که آن را از قرار گرفتن در گروه محصولات دوستدار محیط زیست در کل چرخه عمر محصول منع می نماید. این پدیده بازاریابی معمولاً موجب گمراهی و فریب مشتریان می شود و برای مصرف سبز مضر است. سه محدوده اصلی مصرف سبز شامل مصرف محصول بی ضرر سازگار با محیط زیست، اجتناب از آلودگی در طی فرآیند مصرف، اجتناب از مصرف محصولی که ممکن است محیط را آلوده کند، می باشد. شکی نیست که شرکت با یک تصویر خوب و سازگار با محیط زیست، اگر به درستی راهنمای مصرف محصول سبز برای مشتریان شده باشد، اعتماد مشتریان را جلب می نماید (لی و ونگ،2000).
1-3-2-1-6-بازیافت سبز32:
بازیافت سبز آخرین قسمت از مصرف سبز است که به معنی بازیافت محصول و یا محصول زائد شرکت است که ممکن است نقص داشته باشد. دور نگه داشتن خط از هدر رفتن منابع و آلودگی پایین تر و اجتناب از آسیب رساندن به محیط و جامعه در طول فرآیند از اهداف بازیافت سبز می باشد. بازیافت نقش مهمی در چرخه عمر محصول بازی می کند. روش های متفاوت بازیافت ممکن است چرخه حیات را به یک دایره تبدیل کند. بازیافت ضایعات محصول می تواند میزان استفاده از منابع را بکاهد (لی و ونگ، 2000).
1-3-2-2-مزایای زنجیره تأمین سبز:
هنگام صحبت از سبز شدن زنجیره تأمین ، ممکن است این تصور به وجود آید که این موضوع تنها به ممنوعیت کاربرد مواد شیمیایی و یا کاهش انتشار آلاینده ها یا زباله به محیط زیست مربوط می شود. با این حال، زنجیره تأمین سبز بسیار بیشتر از کاهش مصرف و یا آلودگی است. در نتیجه منافع آن شامل تمام بخش های سازمان می شود (لی و ونگ،2000).
مزایای مدیریت زنجیره تأمین سبز بسته به نقش های مختلف زنجیره تأمین از جمله محیط زیست و جامعه در گروه های مختلف طبقه بندی می شود: مادی، غیر مادی و احساسی. مزایای مادی مدیریت زنجیره تأمین سبز به بار کمتر بر روی محیط زیست، هزینه های پایین تر برای تأمین کنندگان، کاهش هزینه ها برای تولید کننده، هزینه کمتر مالکیت برای مشتری و مصرف کمتر منابع برای جامعه کمک می کند. از منظر غیر مادی، مدیریت زنجیره تأمین سبز به غلبه بر تعصب و بدبینی برای محیط زیست، رد کمتر تأمین کنندگان، ساخت راحت تر برای تولید کننده، آسان و سرگرم کننده تر برای مشتری و انطباق بهتر برای جامعه کمک می نماید. از لحاظ مزایای احساسی نیز، مدیریت زنجیره تأمین سبز به افزایش انگیزه ذینفعان برای محیط زیست، تصویر بهتر برای تأمین کننده و تولید کننده، احساس و کیفیت بهتر زندگی برای مشتریان و ایجاد صنعت در مسیر صحیح جامعه کمک می کند (دوبر،1998)33.
همچنین ده دلیلی که شرکت ها باید رویکرد سبز و انطباق با مدیریت زنجیره تأمین سبز را بپذیرند عبارتند از(ایمانی و همکاران):
اهداف بازاریابی
پایداری منابع
کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری
کسب مزیت رقابتی
رقابت و فشار های زنجیره تأمین
انطباق با قوانین و کاهش ریسک
کسب شهرت نام تجاری
بازگشت سرمایه
دلگرمی کارکنان
ضروریات اخلاقی
1-3-2-3- موانع اجرای مدیریت زنجیره تأمین سبز:
عدم وجود رویکرد فعالانه و داوطلبانه سازمان و تأمین کنندگان در خصوص رعایت استاندارد های زیست محیطی و مسئولیت اجتماعی
عدم توانمندی تأمین کنندگان از نظر دانش و تکنولوژی غنی جهت اخذ استاندارد ایزو 14000
عدم ایجاد مزیت رقابتی محسوس ناشی از اجرای زنجیره تأمین سبز
دشواری سازمان دهی و هماهنگی واحد ها در پیاده سازی زنجیره تأمین سبز
عدم وجود محرک ها و مشوق های کافی از سوی دولت جهت دستیابی به مدیریت زنجیره تأمین سبز
هزینه بالای پیاده سازی زنجیره تأمین سبز
عدم وجود اهرم های قانونی کافی جهت اجرای قوانین زیست محیطی
نبود زیر ساخت های فناوری اطلاعات و ارتباطات مناسب جهت تسهیل اجرای زنجیره تأمین سبز
کمبود دانش و آموزش در خصوص مسائل زیست محیطی
عدم حمایت مدیران ارشد و میانی سازمان
عدم حضور و رقابت در بازار های جهانی
عدم وجود اهداف و برنامه استراتژیک زیست محیطی سازمان
عدم وجود اهرم های قانونی کافی جهت اجرای قوانین زیست محیطی
هزینه اضافی مورد نیاز جهت پیاده سازی زنجیره تأمین سبز(آریف و همکاران،2009)34
1-3-2-4-گام های سبز نمودن مدیریت زنجیره تأمین:
به طور کلی برای حرکت به سمت سبز نمودن زنجیره تأمین 12 گام باید طی شود، این گام ها شامل موارد زیر می باشد( برودی،2010)35:
طراحی مجدد محصول
پیکر بندی مجدد کارخانه
حرکت به سمت تأمین کنندگان سبز
کوتاه نمودن مسافت ها
اصلاح توافق نامه سطح خدمات
بهینه سازی بسته بندی
برنامه ریزی در خصوص فعالیت های زنجیره تأمین معکوس
تحکیم حمل
برنامه مسیر یابی کوتاه تر
هماهنگی با شرکا
ارائه یک دید طول عمر
آغاز
1-3-3-برنامه ریزی خطی چند هدفه:
در بسیاری از وضعیت ها و مسایل واقعی تصمیم گیرندگان برای تصمیم گیری بیش از یک هدف را مد نظر قرار می دهند که گاهی این اهداف در مقابل هم قرار می گیرند.در روش برنامه ریزی ریاضی چند هدفه ابتدا متغیر ها تعریف می شوند سپس توابع هدف تعیین شده و در پایان محدودیت ها مشخص می گردند.چندین روش برای حل این مسائل وجود دارد که می توان به روش وزن دهی به اهداف و روش های L-P متریک و همچنین برنامه ریزی آرمانی اشاره کرد.برنامه ریزی خطی چند هدفه در فصل سوم به تفصیل شرح داده شده است.
1-3-4- تئوری مجموعه های راف:
یک روش ریاضی برای برخورد با عدم قطعیت و ابهام است.این روش در سال 1982 توسط پاولاک ارائه شد.این روش برای بیان و بررسی مسائلی است که در آن ها عدم قطعیت و ابهام وجود دارد.مهمترین ویژگی های این تئوری عبارتند از:پیدا کردن الگو ها در داده ها/امکان استفاده از اطلاعات کمی و کیفی/تولید قوانین تصمیم گیری از روی اطلاعات/ارزیابی اهمیت داده ها. در این روش تامین کنندگان را به خوشه مشترک تقسیم بندی می کنیم و از این خوشه ها برای مشخص کردن الگو ها بهره می بریم .عدم قطعیت موجود در نظرات خبرگان در این روش توسط مقادیر تقاریب بالا و پایین محاسبه می شود.تقریب پایین مجموعه تمام اشیایی است که به طور قطع متعلق به مجموعه بوده و تقریب بالا شامل اعضایی است که احتمالا متعلق به مجموعه می باشند.تفاوت میان تقریب بالا و پایین ناحیه مرزی را مشخص می کند.در واقع تئوری مجمعه زیر عدم قطعیت را با استفاده از این ناحیه مرزی توصیف می کند.این تئوری به همراه روش پیشنهادی حل مسئله در فصل چهارم تشریح شده است.
فصل دوم:
ادبیات تحقیق
2- فصل دوم: ادبیات تحقیق
2-1- مقدمه:
با توجه به اینکه خرید در فرآیند های اصلی در بالای زنجیره تأمین قرار دارد و بر تمامی حوزه های یک سازمان تأثیر می گذارد، اهمیت فزاینده یافته است. بنابراین هدف کلیدی واحد خرید، خرید کالا منطبق با کیفیت خواسته شده36، به مقدار خواسته شده37، از منبع درست و مورد اطمینان38 و در زمان مناسب 39 است. منبع مناسب می تواند مواد با کیفیت خواسته شده را سر وقت و با قیمت منطقی مهیا کند (زایم و همکاران، 2003).40 به همین دلیل در طی سالیان گذشته اهمیت اهمیت انتخاب تأمین کننده مورد توجه و تأکید فراوانی قرار گرفته است.
لوایز(1943(41 بیان می کند که هیچ کدام از مسئولیت های مرتبط با خرید مهمتر از انتخاب منبع مناسب نیست. انگلند و لیندرز (1975)42 نیز بر این عقیده اند که انتخاب تأمین کننده مهمترین مسئولیت واحد خرید است. اخیراً با ظهور مفهوم مدیریت زنجیره تأمین، دانش پژوهان و دست اندرکاران زیادی تشخیص داده اند که مدیریت و انتخاب تأمین کننده وسیله ای است که می توان از آن در جهت افزایش رقابت پذیری کل زنجیره تأمین استفاده نمود. اصولاً دو نوع موقعیت خرید وجود دارد: منبع یابی منفرد43 یا چندگانه44. در گزینه اول تمامی تأمین کنندگان می توانند به صورت کامل خواسته های مشتری را بر حسب کیفیت ، کمیت، تحویل و غیره برآورده سازند. در نتیجه تصمیم تنها با شناسایی بهترین تأمین کننده سر و کار دارد. در رابطه با دومین گزینه، هر دو رویکرد زیر اتخاذ شده است. این دو رویکرد عبارتند از: زمانی که هیچیک از تأمین کنندگان قادر به ارضای تمامی تقاضای خریدار نیستند (به خاطر محدودیت های ظرفیت، کیفیت، تحویل ، قیمت و … تأمین کننده) و یا زمانی که هدف استراتژی های تدارکات اجتناب از وابستگی به یک منبع منفرد، به منظور حفاظت در برابر کمبود ها و حفظ رقابت استوار در میان تأمین کنندگان است.در اینگونه شرایط، مسأله شامل دو بخش است: انتخاب تأمین کنندگان و تخصیص کمیت سفارش ( آیساوی و همکاران ، 2007)45. در فرآیند انتخاب تأمین کننده چهار مرحله وجود دارد: تعریف مسئله، تعریف معیار ها، غربال اولیه تأمین کنندگان بالقوه از مجموعه ای بزرگ و انتخاب تأمین کننده نهایی (دی بوئر و همکاران، 2001)46. سه مقاله از وبر و همکاران(1991)47، دیگرو و همکاران(2000)48 و دی بوئر و همکاران (2001) ادبیات موضوع در ارتباط با مدل های ارزیابی و انتخاب تأمین کنندگان را تا سال 2000 مرور کرده اند. آیساوی و همکاران(2007) مرور ادبیاتی ارائه کرده اند که تمام مراحل خرید را در بر می گیرد.
2-2- معیار های انتخاب تأمین کننده:
تعیین معیار ها نخستین گام در فرآیند انتخاب تأمین کننده است. اولین تحقیق دانشگاهی در این حوزه توسط دیکسون(1966) انجام گرفت . دیکسون در این تحقیق یک پرسشنامه مشتمل بر 23 معیار برای 273 نفر از مدیران و عوامل خرید از آمریکا و کانادا ارسال ، و از آنها خواست معیار های مشخص شده را در مقیاس صفر (غیر مهم) تا چهار (بسیار مهم) رتبه بندی نمایند. بعد ها وبر و همکاران(1991) معیارهای رتبه بندی شده توسط دیکسون را مجدداً رتبه بندی نمودند که نتایج آن در جدول 2-1 ارائه شده است.
جدول 2-1- معیار های انتخاب تأمین کننده بر اساس مرور وبر و همکاران و مقایسه آن با دیکسون
رتبه بندی وبرفاکتورتعداد مقالاتدرصدرتبه بندی دیکسون1قیمت خالص618062تحویل به موقع415823کیفیت405314ظرفیت و امکانات تولید233055موقعیت جغرافیایی1621206توانایی فنی152077مدیریت و سازمان تأمین کننده1013138موقعیت و اعتبار در صنعت811119عملکرد گذشته79310وضعیت مالی79811خدمات پس از فروش791512تمایل و علاقه مندی تأمین کننده681613کنترل عملیات341414توانایی بسته بندی341815تطبیق روش های تأمین کننده با عملیات خریدار23916سیستم ارتباطی تأمین کننده231017اثر ایجاد شده توسط پرسنل تأمین کننده در خریدار231718سوابق پرسنلی231919کمک های آموزشی232220توافقات دو جانبه232321تمایل به انجام تجارت111222حجم کسب و کار گذشته112123ضمانت ها وسیاست های تضمین کالا004
کاهرامان و همکاران (2003)49 بیان کرده اند که معیار های انتخاب در یکی از چهار گروه معیار های تأمین کننده، معیار های عملکرد تولید، معیار های عملکرد خدمات و معیار های هزینه قرار می گیرد.
تام و همکاران(2001)50 کیفیت، هزینه، قابلیت حل مسئله، مهارت، زمان تحویل سفارش، تجربه و اعتبار را به منظور انتخاب یک عرضه کننده برای یک سیستم مخابرتی پیشنهاد دادند. همچنین در بین مطالعاتی که اخیراً در این زمینه انجام شده است، دمیتس و اوستون(2008)51 برای فرایند ارزیابی تأمین کنندگان 14 معیار مختلف را بر اساس ماهیت های مزایا، فرصتها، هزینه ها و ریسک هاتعریف کردند. الارم(1995)52 سه معیار اساسی را در راستای انتخاب تآمین کننده پیشنهاد داد که عبارتند از: 1)هزینه 2)ساختار سازمانی و استراتژیکی تآمین کننده 3) وضعیت فنی تأمین کننده
توماس و همکاران(1991)53 در بین تعدادی از کارخانه های ایالات متحده تحقیقی انجام دادند و در این ارزیابی معیار های کیفیت و تحویل به موقع را مهمترین معیارها دانستند. بارباروسوگولو و همکاران(1997)54 سه معیار مهم جهت انتخاب تأمین کننده پیشنهاد دادند: 1) عملکرد تأمین کننده 2)توانایی فنی و موقعیت مالی تأمین کننده 3)سیستم کیفیت تأمین کننده
ونگ و همکاران (2009)55 دوازده معیار استاندارد جهت ارزیابی و انتخاب تأمین کننده ارائه کردند که به طور خلاصه در 4 گروه به صورت زیر می باشند: 1)قابلیت اطمینان در تحویل 2)انعطاف پذیری و قابلیت پاسخگویی 3) هزینه 4)دارایی و سرمایه
سونگ و همکاران (2008)56 در بررسی انجام شده نشان دادند که فاکتور های زیر به ترتیب بیشترین اهمیت را در ادبیات تا سال 2008 در مسئله انتخاب تأمین کننده داشته اند: هزینه، کیفیت، تحویل به موقع، خدمات پس از فروش، حمایت فنی، رویه های آموزشی، سابقه عملکردی، موقعیت مالی، موقعیت جغرافیایی، مدیریت و سازماندهی، روابط کاری، سیستم ارتباطات، پاسخگویی به درخواست مشتری، توانایی تجارت الکترونیکی، توانمندی فنی، امکانات و ظرفیت تولید، توانایی بسته بندی، کنترل های عملیاتی، دسترسی آسان، تعمیرات و نگهداری، موقعیت استراتژیکی کاری، ظاهر محصول و تنوع محصول.
2-3- تکنیک های ارزیابی و انتخاب تأمین کننده:
انتخاب تأمین کننده یک فعالیت مهم برای سازمان ها برای بدست آوردن مزایای رقابتی و دستیابی به اهداف کل زنجیره تأمین است. مسئله ارزیابی و انتخاب تأمین کنندگان به صورت وسیعی مورد مطالعه قرار گرفته است و رویکردهای تصمیم گیری مختلفی برای حل این مسئله ارائه شده است. روش های انتخاب تأمین کننده به دو دسته ی مدل های تصمیم برای غربال اولیه ی تأمین کنندگان مناسب و روش های تصمیم برای مرحله انتخاب نهایی، که تخصیص سفارش در این مرحله انجام می گیرد، تقسیم می شوند (دی بوئر و همکاران، 2001). روش های طبقه ای، که در آن ها تأمین کنندگان بر مبنای داده های تاریخی، تجارب فعلی خریداران و مجموعه ای از معیار ها ارزیابی می شوند؛ تحلیل پوششی داده ها ((DEA57، روش تحلیل خوشه (CA)58 و سیستم های مورد پژوهی(CBR)59 یا مبتنی بر هوش مصنوعی عمده ترین روش هایی هستند که از آن ها برای غربال اولیه استفاده شده است. مدل های انتخاب نهایی تأمین کننده را نیز می توان به 5 دسته ی مدل های وزن دهی خطی60، هزینه کل مالکیت( هزینه محور)61، مدل های آماری62، مدل های مبتنی بر هوش مصنوعی63 و مدل های برنامه ریزی ریاضی64 ( ساده و ترکیبی) تقسیم بندی نمود ( دی بوئر و همکاران ، 2001).
2-3-1- مدل های وزن دهی خطی:
روش های مبتنی بر مبتنی بر وزن دهی خطی از مرسوم ترین ابزار های انتخاب تأمین کنندگان به حساب می آیند. در این روش ابتدا به هر یک از معیار های انتخاب تأمین کننده وزن اختصاص داده می شود، سپس تأمین کنندگان در رابطه با هر کدام از این معیار ها مورد ارزیابی قرار گرفته و امتیاز هر کدام مشخص می گردد. در نهایت امتیاز موزون هر تأمین کننده، که از مجموع حاصلضرب وزن هر معیار در امتیاز کسب شده توسط تأمین کننده در رابطه با آن معیار بدست می آید، برای اولویت بندی و انتخاب تأمین کننده مناسب استفاده می شود (تیمرمن، 1986)65. از جمله تکنیک های ارائه شده می توان به فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)، فرآیند تحلیل شبکه ای (ANP)66و تئوری مجموعه فازی (FST)67 اشاره کرد. روش تحلیل سلسله مراتبی توسط فردی عراقی الاصل به نام ساعتی68 در دهه 70 میلادی پیشنهاد شد. AHPتصمیم گیرندگان را قادر می سازد اثرات متقابل و همزمان بسیاری از وضعیت های پیچیده و نامعین را تعیین کنند. فرآیند تحلیل سلسله مراتبی بر سه اصل زیر استوار است:
اصل ترسیم درخت سلسله مراتبی
اصل تدوین و تعیین اولویت ها
اصل سازگاری منطقی قضاوت ها
از روش AHP در مظالعات متعددی برای وزن دهی به شاخص ها و همچنین ارزیابی تأمین کنندگان مانند ندیک و هیل(1992)69 ؛ بارباروسوگولو و یازاک( 1997)70 ؛ ناراسیمهان (1983)71 ؛ ماسلا و رنگن (2000)72 استفاده شده است. سارکیس و تالوری(2000)73 از فرآیند تحلیل شبکه ای(ANP) که روشی کاملتر نسبت به فرآیند تحلیل سلسله مراتبی است ، در پروسه ارزیابی تأمین کنندگان استفاده کردند. فرآیند تحلیل شبکه ای روش جامع و قدرتمندی برای تصمیم گیری دقیق با استفاده از اظلاعات تجربی و قضاوت های شخصی هر تصمیم گیرنده است.
تئوری مجموعه فازی (FST) در سال 1965 توسط پروفسور لطفی عسگر زاده عرضه شد. این تئوری قادر است بسیاری از مفاهیم، متغیر ها، و سیستم هایی را که نادقیق و مبهم هستند را به شکل ریاضی در آورده و زمینه را برای استدلال و تصمیم گیری در شرایط عدم اطمینان فرآهم آورد. لین و همکاران(2009)74 مسئله انتخاب تأمین کننده را به صورت یک مسأله فازی فرموله کردند. تأکید آنها به طور کل روی نحوه عملکرد زنجیره تأمین بود و به داشتن تأمین کننده انحصاری زیاد اهمیت ندادند. دیشنگ و همکاران(2009)75 نیز با توجه به فاکتور های کیفی و در نظر گرفتن سطوح مختلف عدم اطمینان، برنامه ریزی فازی را جهت حل مسئله به کار بردند.
2-3-2- مدل هزینه کل مالکیت:
مدل هزینه کل مالکیت ابزاری برای محاسبه سیستماتیک همه هزینه های مرتبط با تصمیم در مورد سرمایه گذاری در تکنولوژی اطلاعات است. به طور ساده هزینه کل مالکیت همه هزینه ها را تخمین می زند، هزینه های مستقیم و غیر مستقیم، هزینه هایی که در طول فرآیند چرخه محصول به وجود می آیند مثل: هزینه های اکتساب، تولید، عملیاتی و نگهداری و مدیریت آخرین مرحله از عمر محصول (محمدی و گارفامی، 2006)76 . در واقع می توان گفت که هدف نهایی هزینه کل، کاهش هزینه ها تا حد ممکن در جهت بهبود فرآیند بازگشت اصل سرمایه است ( الارم،1995)77. این تکنیک اولین بار در سال 1987 توسط تحقیقات شخصی به نام گارتنر78 معرفی شد. می به مجموعه مشتریان کسب و کارش توصیه می کرد که به تمام هزینه های وابسته پس از انجام محاسبات لازم توجه نمایند و سپس در مورد پشتیبانی و استفاده از کامپیوتر ها تصمیمی مدیریتی بگیرند ( مورسینخوف و همکاران، 2006)79.
تحقیقات زیادی در زمینه هزینه کل مالکیت صورت گرفته است که حاکی از کاربرد وسیع این تکنیک می باشد از جمله این تحقیقات می توان به موارد زیر اشاره نمود:
مقاله ” سازگاری هزینه کل مالکیت برای تصمیم گیری در مورد منبع یابی با استفاده از معادلات ساختاری” که توسط وترز و همکارانش (2004)80 ارائه شد.
مقاله ” رویکرد تحلیل پوششی داده ها برای انتخاب تأمین کننده بر اساس مفهوم هزینه کل مالکیت” که توسط محمدی (2006) ارائه شد.
مقاله ” مسأله انتخاب تأمین کننده رویکردی ادغامی از تحلیل پوششی داده ها و تحلیل سلسله مراتبیبر اساس مفهوم هزینه کل مالکیت” که توسط کیم و همکارانش ( 2007)81 ارائه شد.
2-3-3- مدل های آماری:
این مدل ها به عدم اطمینان های احتمالی در انتخاب تأمین کنندگان بر می گردد. اگر چه عدم اطمینان در هر شرایطی وجود دارد، ولی روش های دقیق تحت کنترل شدن آن ها کشف نشده است و مدل هایی که وجود دارند ، به منظور تطبیق یک معیار در برهه خاص از زمان با کار می رود. رونن و تریتچ (1988)82 یک سیستم پشتیبانی تصمیم گیری (DSS)83را برای انتخاب تأمین کننده و تخصیص سفارش هنگامی که زمان تحویل قطعی نیست توسعه داده اند.سوکوپ (1987)84 نیز یک مدل رتبه بندی تأمین کنندگان در حالتی که تقاضا نا پایدار است معرفی کرده است.
2-3-4- مدل های مبتنی بر هوش مصنوعی:
این مدل ها بر اساس سیستم های کامپیوتری استوار هستند که به طریقی می توانند با استفاده از کارشناسان خبره خرید و یا داده های گذشته به موضوع یادگیری مبادرت ورزند. مدل سیستم خبره به عنوان یکی از کاربردی ترین شاخه های هوش مصنوعی شناخته می شود. سیستم خبره با دریافت اطلاعات لازم و پرسش های مورد نیاز از کاربر و به کارگیری مجموعه ای از دانسته ها و قواعد می تواند تأمین کنندگان را رتبه بندی کند. شبکه های عصبی، سیستم های دینامیکی هستند که با پردازش روی داده های تجربی، دانش یا قانون نهفته در ورای داده ها را به ساختار شبکه منتقل می کنند. این سیستم ها بر اساس محاسبات روی داده های عددی یا مثال ها، قوانین کلی را فرا می گیرند ( سروش و همکاران، 1386). اگر چه نمونه های کمی در ادبیات در رابطه با به کارگیری مدل های مبتنی بر هوش مصنوعی برای انتخاب تأمین کننده وجود دارد اما بررسی قابلیت های این مطالعات نیز خالی از لطف نیست. به دلیل تازگی مدل های مبتنی بر اینترنت تنها تعداد کمی مثال در این زمینه وجود دارد.عدم نیاز به رسمی کردن فرآیند تصمیم گیری یکی از نقاط قوت روش هایی مانند شبکه های عصبی است. به همین دلیل شبکه های عصبی در مقایسه با روش های سنتی خیلی بهتر با پیچیدگی و عدم قطعیت کنار می آیند. رویکرد مبتنی بر هوش مصنوعی به قضاوت های انسانی نزدیکتر است. سیستم های مورد پژوهی (CBR) یکی از روش های مبتنی بر هوش مصنوعی است که توسط کوک( 1997)85 پیشنهاد شده است. به دلیل تازگی روش فوق تنها تعداد کمی سیستم مورد پژوهی در فرآیند تصمیم گیری خرید استفاده شده است اما بعضی مشخصه های آن مانند توانایی در به کارگیری اطلاعات از مذاکرات گذشته و آموزش آسان، سیستم های مورد پژوهی را یک روش جذاب در انتخاب تأمین کننده معرفی کرده است (دی بوئر و همکاران، 2001).
2-3-5- مدل های برنامه ریزی ریاضی (ساده و ترکیبی) :
برنامه ریزی ریاضی، با توجه به تواناییش در بهینه نمودن تابع هدف تحت شرایط وجود گروهی محدودیت، مناسب ترین تکنیکی است که اجازه می دهد چنین مسائل تصمیمی را فرموله نماید. روش های برنامه ریزی ریاضی از دیرباز برای انتخاب تأمین کنندگان و تخصیص سفارشات مورد توجه محققین بوده اند. یکی از اولین تحقیقات در این زمینه در سال 1974 ارائه شده که در آن برنامه ریزی عدد صحیح مختلط (MIP)86 برای بهره برداری از حداکثر تخفیف پیشنهادی تأمین کنندگان به کار گرفته شده است (گابالا، 1974)87. برنامه ریزی خطی ((LP88 نیز از جمله روش هایی بوده است که استفاده از آن برای انتخاب تأمین کنندگان گزارش شده است. روش های مبتنی بر برنامه ریزی خطی با کمینه کردن هزینه خرید و موجودی با توجه به محدودیت هایی از



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید